در جستجوي عرفان اسلامي - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٢٢ - توحيد افعالى، صفاتى و ذاتى در عرفان
به طور ملموس ببيند كه خدا است كه آب و نان مىدهد و شفا مىبخشد. كسى كه به چنين مقامى ـ كه رسيدن به آن بسيار مشكل است ـ دست يابد تازه در مرحله و منزل اول توحيد است و هنوز دو منزل بسيار مشكل ديگر پيش رو دارد.
در هر صورت، راه رسيدن به اين مرحله از توحيد اين است كه هر جا انانيت ما ظهور مىكند و كار را به خود مستند مىكنيم، آن انانيت را ريشهكن كنيم و به تعبير ديگر، اراده خود را تابع اراده خداوند گردانيم. آنچه موجب شده است كه ميان ما و خدا حجاب به وجود بيايد همين اعمال و رفتار ناشى از انانيت و منيّت است. «من مىخواهم» است كه نمىگذارد خدا را ببينيم و اجازه نمىدهد كه احساس كنيم و ببينيم كه كار، كار او است. ما مرتب از «من» دم مىزنيم و مىگوييم: من پول در مىآورم، من كار مىكنم، من اختراع مىكنم، من درس مىدهم و من.... اگر در مرحله عمل بتوانيم «من» را حذف كنيم و اراده خود را تابع اراده خدا گردانيم و آنگاه كه «من» مىگويد اين كار را بكن، آن را بكوبيم و بگوييم خدا اجازه اين كار را نمىدهد، در اين صورت است كه به مرحله توحيد افعالى رهنمون مىشويم.
اگر «من» در ماه رمضان بگويد غذا بخور و در پاسخ بگوييم اين كار مجاز نيست چون خدا نخواسته است، اينجا است كه «من» شكسته مىشود و از حكومت و رياست بر جان و روح آدمى خلع مىگردد. اگر «من» بخواهد به نامحرم نگاه كند، بايد جلوى اراده آن را بگيريم و بگوييم، اراده خدا اين است كه چنين كارى انجام نشود. اگر چنين كرديم، آنگاه بت منيّت و انانيت از جايگاه الوهيت فرو مىافتد و بر سر جاى خود مىنشيند.
البته بايد توجه داشته باشيم اين اراده غير از آن ارادهاى است كه بايد تقويت شود و حاكميت پيدا كند. تقويت آن اراده عالى با شكستن و تضعيف اين اراده ذاتى حاصل مىشود. ارادهاى كه بايد تضعيف و محو گردد اراده شيطانى و نفسانى است و آن ارادهاى كه بايد تقويت شود و پر رنگ گردد ارادهاى است كه در راستاى اراده الهى و به