در جستجوي عرفان اسلامي - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٢٤ - توحيد افعالى، صفاتى و ذاتى در عرفان
در همه امور عالم مىبيند، بدون آنكه نسبت آنها با اسباب طبيعى قطع شود يا جبر
لازم بيايد و اختيار انسان سلب گردد. اين امر از نظر عقلى و فلسفى نيز قابل تبيين و اثبات است.
جداى از تدبير موجودات مختار، تدبيرى فوقانى وجود دارد كه بر كل عالم وجود سايه افكنده و همه امور عالم، از حركت يك الكترون در درون هسته يك اتم گرفته تا حركت بزرگترين و دورترين كرات و كهكشانها را در نظامى واحد سامان مىبخشد و اداره مىكند. انسانهاى عادى و كسانى كه به مقامات عرفانى و معنوى دست نيافتهاند نيز گاهى اين تدبير فوقانى را به عيان مشاهده مىكنند. شايد براى ما بسيار اتفاق افتاده كه براى كارى اقدام كردهايم و طرح و برنامهاى خاص را در نظر داشتهايم، ولى جريان امور به گونهاى پيش رفته و اتفاق افتاده كه نتايجى بسيار مهمتر و عالىتر از آنچه ما به دنبال آن بودهايم حاصل مىشود. كسانى كه در طول ٨ سال دفاع مقدس در جبهههاى جنگ تحميلى حضور داشتند موارد متعددى از اين قبيل را مشاهده كردهاند.
كسى كه به مقام توحيد افعالى مىرسد حالتى براى او پيدا مىشود و چنان ديدهاى پيدا مىكند كه همه عالم را به صورت يك كل منسجم و كاملا به هم پيوسته و مرتبط مىبيند. در چشم عارف حقيقى هر چيزى در اين عالم دقيقاً در همان جايى است كه بايد باشد و هر حركتى از هر موجودى كه صادر شود، از خروج يك الكترون از مدار هسته خود تا ظهور يك ستاره دنبالهدار و تا آن انفجارى كه در ستارهاى بزرگ و بسيار دور رخ مىدهد، همگى تابع يك اراده و نظم و برنامه واحدند. عارف در نگاه خويش همه اينها را مانند قطعهها و قسمتهاى مختلف يك تابلوى نقاشى واحد مىبيند كه نقاشى زبردست با مهارت و زيبايى هر چه تمامتر آنها را ترسيم كرده است. واصلِ به مقام توحيد افعالى به روشنى مىبيند كه در اين نقاشى، در انتخاب رنگها و ترسيمِ هر جزء، دقت و ظرافت فراوانى به كار رفته است. در اين كل واحد و يكپارچه جبرى وجود ندارد و هر موجود مختارى در محدوده خاص خويش از اختيارش استفاده مىكند، در