در جستجوي عرفان اسلامي - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٨٨ - ذكر لفظى و ذكر قلبى

است. از اين رو بايد مراقب اين مسأله باشيم و خود را از لغزشگاه‌هاى فكرى و نظرى حفظ كنيم. در اين زمينه به خصوص بايد از مطالعه و بحث درباره شبهاتى كه قدرت پاسخ‌گويى به آن‌ها را نداريم خوددارى كنيم. بايد مراقب باشيم اگر احياناً اين‌گونه شبهات به ذهنمان راه يافت و يا به گوشمان خورد، فوراً درصدد يافتن پاسخ قانع كننده براى آن‌ها برآييم. قرآن كريم در اين باره مى‌فرمايد:

وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فِي حَدِيث غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً؛[١] و خداوند [اين حكم را] در قرآن بر شما نازل كرده كه هرگاه شنيديد آيات الهى انكار و استهزاء مى شوند با ايشان منشينيد تا به سخنى ديگر بپردازند [وگرنه] شما هم مثل آنان خواهيد بود. همانا خداوند، منافقان و كافران را همگى در دوزخ گرد خواهد آورد.

در همين باره در احاديث نيز چنين مى‌خوانيم:

مَنْ اَصْغى اِلى ناطِق فَقَدْ عَبَدَهُ فَاِنْ كانَ النّاطِقُ يُؤَدِّي عَنِ اللهِ فَقَدْ عَبَدَ اللهَ وَاِنْ كانَ النّاطِقُ يُؤَدِّي عَنْ اِبْلِيسَ فَقَدْ عَبَدَ اِبْلِيسَ؛[٢] كسى كه به گوينده اى گوش فرا دهد او را پرستش كرده است؛ پس اگر گوينده از طرف خدا باشد خدا را پرستش كرده، و اگر از طرف شيطان باشد شيطان را پرستش كرده است.

در پايان تأكيد مى‌كنيم كه در تنظيم و اجراى برنامه عملى خودسازى نبايد رعايت اصل تدريج و اعتدال را از نظر دور داريم. هيچ‌گاه نبايد فشارهاى طاقت‌فرسا و خارج از حد توان بر خود تحميل كنيم؛ زيرا اين كار علاوه بر اين‌كه موجب عصيان و سركشى نفس مى‌شود، ممكن است زيان‌هاى بدنى يا روحى، روانى جبران‌ناپذيرى را به بار