در جستجوي عرفان اسلامي - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٨٧ - ذكر لفظى و ذكر قلبى
شود كه انسان نتواند در برابر جاذبههاى مادى و شهوانى تصميم مناسب را اتّخاذ و اراده لازم را نشان دهد.
البته برنامهريزى ما در اين زمينه بايد مبتنى بر اعتدال و ميانهروى باشد. همانطور كه زيادهروى و افراط، به چموش گشتن نفس و سلطه هواهاى نفسانى و شهوات مىانجامد، تفريط در استفاده از نعمتها نيز موجب ضعف و كسالت در انجام وظايف مىگردد. بنابراين در همه امور، از عبادت و مطالعه و خوابيدن گرفته تا استفاده از ساير لذايذ حيوانى، بايد ميانهروى و اعتدال را پيشه كرد و از افراط و تفريط دورى گزيد. در اين ميان مهم آن است كه سعى كنيم داعى ما در استفاده از نعمتها و لذايد دنيوى، تهيه مقدمات سيْر، يعنى سلامت و قوّت و نشاط بدن براى عبادت و شكرگزارى باشد. در زمينه زيادهروى نكردن در لذايذ مادى و در مقايسه با افعال ديگر از اين سنخ، روزه گرفتن، سير نخوردن، كم گفتن و كم خفتن با حفظ شرط اعتدال و سلامتـ براى توفيق در سير الى الله و كاستن از انس به لذتهاى حيوانى نقش مهمى دارند.
٣. بايد قواى حسى و خيالى را كه مىتوانند با تداعى، منشأ انگيزش اميال حيوانى شوند كنترل كنيم؛ به ويژه چشم و گوش را از ديدن مناظر شهوتانگيز و شنيدن سخنان و صداهاى باطل و سرگرم كننده حفظ كنيم و به طور كلى از آنچه توجه ما را به چيزهايى جلب مىكند كه مرضى خداوند نيستند خوددارى نماييم. قرآن كريم در اين زمينه آيات متعددى دارد و ما را به اين كنترل توجه مىدهد؛ از جمله در سوره اسراء چنين مىفرمايد:
إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْئُولاً؛[١] گوش و چشم و قلب، همه مورد پرسش واقع خواهند شد.
٤. يكى از خطراتى كه پيوسته انسان را تهديد مىكند انحرافهاى فكرى و عقيدتى
[١] اسراء (١٧)، ٣٦.