پيدا كردن الماس آسان نيست و براى رسيدن به آن بايد در دل معدن عرق ريخت و كوه را شكافت و صدها و هزاران تن سنگ را جابه‌جا كرد. آرى، «هر كه طاووس خواهد جور هندوستان كشد». هر كس نيز طالب عالى‌ترين مراتب كمال نفسانى و معرفت حضورى خداى متعال است، بايد بداند اين نفيس‌ترين گوهر كمال انسانى ارزان به دست نمى‌آيد و بهايى در خور مى‌طلبد.

اما ويژگى دومى كه باعث دشوارى اين راه مى‌گردد مربوط به «خودشكوفا نبودن» گرايش عرفانى است. هم‌چنان كه در فصل اول اين كتاب اشاره كرديم، تمايلات فطرى انسان به دو نوع «خودرو» و «ناخودرو» يا «خودشكوفا» و «ناخودشكوفا» تقسيم مى‌شوند. تمايلات خودرو يا خود شكوفا آنهايى هستند كه خود به خود و بدون تلاش خاصى از جانب خود انسان ظهور مى‌كنند و به تدريج به سر حد شكوفايى مى‌رسند. اين نوع تمايلات به گونه‌اى هستند كه انسان به طور طبيعى براى ارضاى آن‌ها تحت فشار قرار مى‌گيرد. براى مثال، غريزه جنسى از اين قبيل است. هر انسانى با رسيدن به سنينى خاص، ميل جنسى را در خود احساس مى‌كند و اين ميل به طور طبيعى و خودرو روز به روز بر شدتش افزوده مى‌شود و در سنينى خاص به اوج خود مى‌رسد. هيجانى كه اين غريزه در انسان ايجاد مى‌كند به حدى است كه انسان به طور طبيعى مفرّى از ارضاى آن نمى‌يابد. غريزه گرسنگى نيز همين طور است. انسان از همان بدو تولد و اوان كودكى تحت تأثير عوامل طبيعى و فيزيولوژيك، غريزه گرسنگى‌اش تحريك مى‌شود و براى ارضاى آن درصدد دست پيدا كردن به غذا بر‌مى‌آيد. بسيارى از غرايز و اميال و گرايش‌هاى طبيعى انسان از اين نوع هستند. اما ميل‌ها و گرايش‌هايى نيز در انسان وجود دارند كه گرچه آن‌ها نيز فطرى‌اند اما اين‌گونه نيست كه خود به خود به مرحله رشد و شكوفايى برسند، بلكه فعليت و شكوفايى آن‌ها منوط به انجام تلاش‌هايى از جانب خود انسان است. اين ميل‌ها چنان نيستند كه انسان را براى ارضاى خود تحت فشار قرار دهند و انسان به طور طبيعى خود را ناگزير به ارضاى آن‌ها ببيند. اين‌گونه گرايش‌هاى فطرى را