بسم الله الرحمن الرحیم موضوع بحث مفهوم تکامل در تاریخ و به تعبیر دیگر تکامل اجتماعی و پیشرفت اجتماعی انسان است . علماء برای انسان قائل به دو تکاملند : یکی‌ تکامل طبیعی و زیستی که در زیست شناسی خوانده و دیده‌اید ، که انسان را کاملترین حیوان و آخرین حلقه تکامل طبیعی حیوانات دانسته‌اند . معنی‌ تکامل طبیعی روشن است ، یعنی تکاملی که آنرا جریان طبیعت بدون دخالت و خواست خود انسان بوجود آورده است . از این جهت میان انسان و سایر حیوانات تفاوتی نیست یعنی یک مسیر طبیعی جبری قهری ، هر حیوانی را به‌ مرحله‌ای رسانده است ، انسان را هم همان جریان به مرحله‌ای که امروز ما او را انسان می‌نامیم و او را نوعی خاص در مقابل سایر انواع می‌دانیم رسانده‌ است . ولی تکامل تاریخی یا تکامل اجتماعی یعنی سیر جدیدی از تکامل که در این سیر جدید ، طبیعت به آن شکل دخالت ندارد . این تکامل ، تکامل‌ اکتسابی [١] است . یعنی تکاملی است که انسان با دست خود آنرا کسب‌

[١] از نظر مارکسیسم ، این تکامل هم به نحوی طبیعی و جبری است .