نظر واضح و بدیهی و بی‌نیاز از تعریف می‌آید ، ولی وقتی که انسان می‌خواهد تعریف کند ، می‌بیند چقدر دشوار و مشکل است و دچار اشکالات می‌شود . من‌ نمی‌خواهم همه تعریفهائی را که فلاسفه برای تکامل کرده‌اند ذکر کنم . در اینجا اجمالا به فرق میان تکامل و پیشرفت و همچنین فرق میان کمال و تمام‌ اشاره می‌کنم .
بحث دقیقی در فلسفه اسلامی هست که اتفاقا از نظر قرآن هم قابل بحث‌ است و آن اینکه : فرق میان تمام و کمال چیست ؟ ما تمام را در مقابل‌ نقص بکار می‌بریم ، کمال را هم در مقابل نقص . می‌گوئیم تام و ناقص ، کامل و ناقص . آیا تام همان کامل است ؟ نه ، در قرآن آیه‌ای که مربوط به‌ امر امامت و ولایت است اینچنین نازل شد : " « الیوم اکملت لکم دینکم‌ و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا »" [١] قرآن می‌گوید ما دو کار کردیم : نعمت را تمام کردیم ، دین را کامل نمودیم . یعنی قرآن‌ برای اتمام و اکمال دو مفهوم قائل است ، می‌گوید نعمتها را از نقص به‌ تمام رساندیم ، و دین را از نقص به کمال . قبل از آنچه فرق این دو را با یکدیگر بگوئیم لازم است تفاوت میان تکامل و پیشرفت را عرض بکنم .
آیا پیشرفت همان تکامل است و تکامل همان پیشرفت است ؟ اتفاقا اینها هم با یکدیگر تفاوت دارند ، شما موارد استعمال را ببینید . ما درباره‌ یک بیماری می‌گوئیم این بیماری در حال پیشرفت است ولی نمی‌گوئیم در حال‌ تکامل است . اگر سپاهی در سرزمینی بجنگد و

[١] سوره مائده ، آیه ٣ : اکنون دینتان را برای شما به کمال آوردم و نعمت خویش بر شما تمام کردم و راضی گشتم که اسلام دین شما باشد .