آثار الباقية في شرح الحاشية - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٨٦ - شرح قياس استثنائى

بودن از هردو امتناعى ندارد مثلا اگر گفتيم « لكنّه ليس بحجر » لازم نمى‌آيد كه شجر باشد چون ممكنست نه شجر باشد و نه حجر بلكه حيوان باشد .

و امّا اگر منفصله مانعة الخلّو بود امر بعكس ميشود يعنى از رفع هريك اثبات ديگرى لازم مى‌آيد زيرا فرض اينست كه خلّو از ايندو ممكن نيست ولى از اثبات هريك سلب ديگرى لازم نمى‌آيد چون جمعشان ممكن است مثلا در قياس :

زيد امّا فى البحر و امّا ان لا يغرق لكنّه ليس فى البحر نتيجه « فلا يغرق » است و امّا اگر گفتيم « لكنّه فى البحر » لازم نيست بگوئيم « فيغرق » چون ممكنست هم در دريا باشد و هم غرق نشود .

و امّا اگر منفصله حقيقيّه باشد : اين قضيّه چون هم بر منع خلّو مشتمل بوده و هم بر منع جمع از اينرو داراى چهار احتمال منتج است زيرا اگر در حمليّه اين قياس يكى از مقدّمتين را اثبات كنيم حكم مانعة الجمع را دارد كه اثبات هريك منتج سلب ديگرى است و اگر سلب يكى از آندو را بنمائيم حكم مانعة الخلّو را دارد يعنى سلب منتج اثبات ديگرى است پس حاصل نتائج چهار ميشود بقرار ذيل :

١- اثبات مقدّم مانند :

امّا ان يكون هذا العدد زوجا او فردا لكنّه زوج نتيجه سلب تالى است يعنى فليس بفرد .

٢- اثبات تالى مانند :

امّا ان يكون هذا العدد زوجا او فردا لكنّه فرد نتيجه سلب مقدّم است يعنى فليس بزوج .

٣- سلب مقدّم مانند :

امّا ان يكون هذا العدد زوجا او فردا لكنّه ليس بزوج نتيجه اثبات‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، ص