کشف کرده ، مفتاح آزادی و اختیار را کشف کرده ، مفتاح بقاء و خلود نفس‌ را کشف کرده ، مفتاح معاد را کشف کرده ، مفتاح اثبات وجود خدا را کشف‌ کرده است می‌گوید اگر ما بخواهیم از راه عقل نظری یعنی همان که امروز ما به آن می‌گوییم " فلسفه " اثبات کنیم که انسان مختار و آزاد است ، نمی‌توانیم عقل نظری آخرش به جایی می‌رسد که آدم بگوید انسان اختیار ندارد و یک موجود مجبور است ، ولی از راه حس اخلاقی که امری است درونی و وجدانی و انسان با علم حضوری آن را کشف می‌کند به اینجا می‌رسیم که انسان‌ آزاد و مختار است ( علم حضوری یعنی انسان درون خودش را مستقیما می‌بیند ادراک مستقیم درون خود ) می‌گوید اگر ما از راه فلسفه وارد بشویم آخرش‌ می‌رسیم به اینجا که انسان یک موجود مجبور است ، ولی وقتی به حس اخلاقی‌ و وجدان خودمان مراجعه می‌کنیم ، در وجدان خودمان انسان را آزاد و مختار می‌یابیم آزادی و اختیار را با حس درونی و با ضمیر اثبات می‌کند .
این هم حرف تازه ای نیست خیلی افراد دیگر هم اختیار را از راه حس‌ درونی اثبات می‌کنند مولوی می‌گوید :

این که گویی این کنم یا آن کنم [١]

این دلیل اختیار است ای صنم

پس [ از نظر کانت ] انسان به حکم وجدانش - نه به حکم دلیلهای فلسفی‌ - یک موجود مختار و آزاد است .

[١] یعنی امر وجدانی .