می‌کند به انسان که چنین کار را بکن " روح اجتماع الهام می‌کند " معنایش‌ این است که روح اجتماع می‌فریبد ، و جز فریب معنی دیگری ندارد عین آن‌ حرفی که آن شخص درباره زنبور عسل گفت که روح کندو است که به زنبور عسل‌ وحی می‌فرستد و او این کارهای شگفت را انجام می‌دهد ، این آقا که در گرایشهای معنوی کمیتش لنگ است می‌گوید روح جامعه است که دارد وحی‌ می‌فرستد جامعه چیست ؟ جامعه یعنی مجموع افراد با یک ترکیب مخصوص‌ جامعه که وجودی مستقل از افراد ندارد مگر یک وجود اعتباری ، و وجود اعتباری که روح ندارد گیرم روح داشته باشد ، روح جامعه از کجا این را گرفت و الهام کرد ؟ [ و به عبارت دیگر ] کی به خود روح جامعه الهام کرد ؟ و تازه الهیون که می‌گویند خدای متعال است که به بشر الهام می‌کند ، می‌گویند خدای عادلی که هیچ عملی را بی پاداش نمی‌گذارد : « للذین احسنوا الحسنی و زیادش »[١] . محال است چنین چیزی که خدا به بشر بگوید : ای‌ بشر ! تو سعادت خودت را ، هستی خودت را فدا کن برای هیچ و پوچ بلکه‌ پشت سرش پاداش است از نظر آن حقیقتی که وحی می‌فرستد یعنی خدا ، این‌ عمل یک عمل حکیمانه است و بی پاداش نیست ولی وقتی بگوییم ماورائی‌ وجود ندارد ، روح جامعه است که به بشر بدبخت الهام می‌کند که خودت را به آتش بیانداز تا دیگران نجات پیدا کنند ، و بعد هم که خود را به آتش‌ انداختی ، رفتی که رفتی آنجا که عرب نی بیاندازد ، و تمام شد ، این یعنی‌ روح جامعه دارد می‌فریبد .

[١] سوره یونس ، آیه . ٢٦ [ ترجمه : مردم نیکوکار به نیکوترین پاداش‌ عمل خود و زیادت لطف خدا نایل شوند ] .