این خودش یک مسئله ای است حدیث پیغمبر هم هست : « ثلاث من مکارم‌ الاخلاق : تصل من قطعک و تعطی من حرمک و تعفو عمن ظلمک » [١] یک کسی‌ درباره شما مرتکب خطا یا جنحه و یا جنایتی می‌شود البته در اینجا بخشی از عمل مربوط به شخص شماست ، و بخش دیگر مربوط به جامعه مثل اینکه قاتلی‌ می‌آید انسانی را می‌کشد ، که این عمل ، هم جنبه جنایتی دارد و هم جنبه‌ اجتماعی سخن در آنجا است که آن عمل به جامعه ارتباط ندارد و حقی در جامعه تولید نمی‌شود : یک کسی به شما تهمتی زده ، دروغی بسته ، از شما غیبتی کرده و از این نوع کارها ، یا از همان کارها ولی نه از جنبه‌ اجتماعیش بلکه از جنبه شخصی و فردی اش ، شما عفو و گذشت می‌کنید ، او تقاضای بخشش می‌کند ، شما هم می‌بخشید ، می‌گذرید این عمل نیز یک عمل‌ اخلاقی تلقی می‌شود ما فوق عمل عادی ، و یک نوع عمل قهرمانانه .

حق شناسی و وفا

دیگری به انسان ، احسان و نیکی کرده عکس العمل انسان در مقابل او دو جور می‌تواند باشد یکی اینکه بعد که فهمید دیگر به اصطلاح

[١] تحف العقول ( با ترجمه ) باب " مواعظ النبی و حکمه " ص ٨ [ ترجمه : سه چیز از اخلاق بزرگوارانه است : به آنکه با تو قطع رابطه کرده‌ است بپیوندی ، و به آنکه تو را محروم داشته است ببخشی ، و کسی را که به‌ تو ظلم کرده است عفو نمایی ] .