اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٣٥ - ٥- قبولى توبه عقلى است يا نقلى؟

عدم پذيرش او را بعد از عذر خواهى مجرم، زشت و ناپسند مى‌دانند، و اين كار مسلّماً بر خداوند روا نيست.

ممكن است در اين جا نظر سومى را پذيرفت، و آن اين كه لزوم قبول توبه، امر عقلايى است، يعنى اگر چه عقل، پذيرش توبه و عذر خواهى را واجب و لازم نمى‌شمرد ولى بناى عقلاى جهان بر اين است كه اگر كسى كار خلافى انجام داد، و بعد در مقام عذر خواهى برآمد، و تمام آثار سوء عمل خود را جبران نمود، به گونه‌اى كه گويى هيچ چيز از ميان نرفته است، اگر حيثيت كسى از دست رفته بود، اعاده حيثيت نمود، و اگر حقوقى پايمال شده بود، حق را بطور كامل جبران كرد، و اگر طرف قلباً ناراحت شده بود، ناراحتى او را از طرق مختلفى از ميان برد؛ در چنين شرايطى، بناى تمام عقلاى جهان بر اين است كه عذر و توبه را مى‌پذيرند، و اگر كسى نپذيرد، او را كينه‌توز و خارج از موازين انسانيّت و اخلاق مى‌شمرند.

بى شك خداوند قادر متعال و بى نياز از هر كس و هر چيز، سزاوارتر است كه در اين گونه موارد، توبه و عذر خواهى توبه كاران را بپذيرد و از مجازات آنها صرف نظر كند.

بلكه ممكن است پا را از اين فراتر گذاشت، و وجوب قبول توبه را عقلى شمرد و آن را متّكى بر «قاعده قبح نقض غرض» دانست.

توضيح اين كه: مى‌دانيم خداوند از عبادات و اطاعت بندگان بى‌نياز است و تكاليف الهى الطاف او براى تكامل و تربيت بندگان است؛ نماز و روزه و ساير عبادات، روح و جان ما را پرورش مى‌دهد و روز به روز به خدا نزديكتر مى‌سازد؛ ساير واجبات و محرّمات هر كدام به نحوى در تكامل ما تأثير دارد.

در باره حج مى‌خوانيم:

«لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ»؛

مردم مأمور به زيارت خانه خدا هستند تا از منافع مادّى و معنوى آن بهره‌مند شوند» [١]

در آيات ديگر قرآن، نماز، سبب نهى از فحشاء و منكر [٢] و روزه سبب تقوا [٣] و زكات مايه پاكى فرد و جامعه از رذائل اخلاقى و انحرافات شمرده شده است. [٤]

[١]. سوره حجّ، آيه ٢٨

[٢]. سوره عنكبوت، آيه ٤٥

[٣]. سوره بقره، آيه ١٨٣

[٤]. سوره توبه، آيه ١٠٣