نقطه روشن، نقطه سياهى پيدا مى‌شود؛ اگر توبه كند، آن نقطه سياه برطرف مى‌گردد؛ و اگر به گناهان خويش ادامه دهد، پيوسته آن سياهى رو به فزونى مى‌رود تا تمام نقطه روشن را بپوشاند؛ هنگامى كه نقطه روشن پوشيده شد، آن شخص هرگز به سوى خير و نيكى بر نمى‌گردد؛ و اين همان است كه خداوند عزّوجل فرموده: چنين نيست كه آنها مى‌پندارند، بلكه اعمالشان همچون زنگارى بر دلهايشان نشسته است!» [١]

اين روايت بخوبى نشان مى‌دهد كه تراكم گناهان، سبب پيدايش رذائل و دور ماندن از فضائل است، تا آنجا كه روح بكلّى تاريك مى‌شود و پلهاى پشت سر ويران مى‌گردد، و راه بازگشت وجود نخواهد داشت!

٢- در وصيّتنامه معروف اميرمؤمنان على عليه السلام به فرزند رشيدش امام حسن عليه السلام مى‌خوانيم:

«انَّ الْخَيْرَ عادَةٌ؛

نيكى عادت است!» [٢]

همين مضمون در كنز العمّال از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است كه فرمود:

«الْخَيْرُ عادَةٌ وَ الشَّرُّ لَجاجَةٌ

؛ نيكى عادت است و شر لجاجت است!» [٣]

باز همين معنى به شكل ديگرى در سخنان امام سجّاد علىّ بن الحسين عليه السلام ديده مى‌شود، فرمود:

«احِبُّ لِمَنْ عَوَّدَ مِنْكُمْ نَفْسَهُ عادَةً مِنَ الْخَيْرِ انْ يَدُومَ عَلَيْها؛

دوست دارم كسى كه از شما عادت نيكى را پذيرفته است آن را پيوسته ادامه دهد!» [٤]

از اين روايات مى‌توان استفاده كرد كه تكرار عمل اعم از نيك و بد سبب مى‌شود كه حالتى در نفس به عنوان عادت به نيكى يا بدى پيدا شود؛ يا به تعبير ديگر، خلق و خوى خاصّى از آن شكل گيرد و همان خلق و خوى در آينده مبدأ اعمال مشابه مى‌شود؛ در نتيجه، هم اعمال نيك و بد، در ايجاد اخلاق نيك و بد اثر مى‌گذارد و هم اخلاق نيك و بد در ايجاد اعمال نيك و بد مؤثّر است (تأثير متقابل).

٣- در حديث ديگرى از اميرمؤمنان على عليه السلام در همان وصيّتنامه معروف امام حسن عليه السلام مى‌خوانيم:

«وَ عَوِّدْ نَفْسَكَ التَّصَبُّرَ عَلَى الْمَكْروُهِ، وَ نِعْمَ الْخُلُقُ التَّصَبُّرُ

[١]. اصول كافى، جلد ٢، صفحه ٢٧٣، حديث ٢٠

[٢]. بحار الانوار، جلد ٧٤، صفحه ٢٣٢

[٣]. كنز العمّال، حديث ٢٨٧٢٢

[٤]. بحارالانوار، جلد ٤٦، صفحه ٩٩