اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٣١ - ٤- اركان توبه

«وَالسَّادِسُ انْ تُذِيقَ الْجِسْمَ الَم الَطَّاعَةِ كَما أذَقْتَهُ حَلاوَةَ الْمَعْصِيَةِ فَعِنْدَ ذلِكَ تَقُولُ اسْتَغْفِرُ اللَّهَ؛

ششم آن كه به همان اندازه كه لذّت و شيرينى گناه را چشيده‌اى درد و رنج طاعت را نيز بچشى، و پس از طىّ اين مراحل بگو استغفر اللّه!» [١]

همين معنى در روايت ديگرى از كميل بن زياد از اميرمؤمنان على عليه السلام نقل شده است كه عرضه مى‌دارد:

«يا امِيرَالْمُؤمِنيْنَ الْعَبْدُ يُصيبُ الذَّنْبَ فَيَسْتَغْفِرُاللَّهَ مِنْهُ فَما حَدُّ الْإِسْتِغْفارِ؟؛

اى‌اميرمؤمنان! انسان‌گناهى مى‌كند واز آن‌استغفار مى‌نمايد، حدّاستغفار چيست؟»

امام فرمود:

«يَا بْنَ زِيادٍ، التَّوبَةُ؛

اى كميل بن زياد! حدّ آن توبه است.»

كميل مى‌گويد:

«قُلْتُ بَسْ؛ [٢]

گفتم: همين كافى است!»

«قالَ: لا؛

فرمود: نه»

«قُلْتُ فَكَيْفَ؟؛

عرض كردم پس چگونه است؟»

«قالَ انَّ الْعَبْدَ اذا اصابَ دَنْباً يَقُولُ اسْتَغْفِرُ اللَّهَ بِالتَّحريكِ؛

فرمود: هنگامى كه انسان گناهى مرتكب مى‌شود، استغفار را به عنوان سرآغاز حركتى بر زبان جارى كند.»

«قُلْتُ وَ ماالتَّحريكُ؛

عرض كردم منظور از حركت چيست؟»

«قالَ: الشَّفَتانُ وَ اللِّسانُ يُرِيْدُ انْ يُتْبِعَ ذلِكَ بِالْحَقيقَةِ

؛ فرمود:: لبها و زبان به گردش در مى‌آيد و مقصودش اين است كه آن را با حقيقت هماهنگ سازد.»

«قُلْتُ وَمَا الْحَقيقَةُ

؟؛ عرض كردم حقيقت چيست؟»

«قالَ تَصْديقٌ فِى‌الْقَلْبِ، وَ اضْمارٌ انْ لايَعُودَ الَى الذَّنْبِ الذى اسْتَغْفَرَ مِنْهُ؛

فرمود:

منظور تصديقى است كه در دل (نسبت به قبح و زشتى گناه) حاصل شود و تصميم بگيرد كه هرگز به گناهى كه از آن استغفار كرده است باز گشت نكند.»

كميل مى‌گويد عرض كردم:

«فَاذا فَعَلَ ذلِكَ فَانَّهُ مِنَ الْمُستَغْفِرينَ؛

هنگامى اين كار را انجام دهد در زمره توبه كنندگان است؟»

«قالَ: لا؛

امام فرمود: نه»

كميل مى‌گويد گفتم:

«فَكَيْفَ ذاكَ؛

پس توبه حقيقى چگونه است؟»

[١]. نهج البلاغه، كلمات قصار، كلمه ٤١٧

[٢]. اين كلمه همان كلمه فارسى بس مى‌باشد