اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٣٢ - ٤- اركان توبه

امام فرمود:

«لِانَّكَ لَمْ تَبْلُغْ الَى الْأَصْلِ بَعْدَهُ؛

اين به خاطر آن است كه تو هنوز به اساس و ريشه توبه نرسيده‌اى!»

كميل عرض مى‌كند:

«فَاصْلُ الْاسْتِغْفارِ ما هُوَ؟؛

پس اصل استغفار، چيست؟»

امام فرمود:

«الرُّجُوعُ الَى التَّوبَةِ مِنَ‌الذَّنْبِ الَّذى اسْتَغْفَرْتَ مِنْهُ وَ هِىَ اوَّلَ دَرَجَةِ الْعابِدِيْنَ؛

بازگشت به‌توبه از گناهى كه‌استغفار از آن‌كردى، و اين‌نخستين درجه عابدان است.»

سپس امام افزود:

«وَ تَرْكَ الذَّنْبِ وَ الْأِسْتِغْفارُ اسْمٌ واقِعٌ لِمَعانٍ سِتُّ؛

ترك گناه و استغفار اسمى است كه شش معنى و مرحله دارد:

سپس همان مراحل ششگانه‌اى را كه در كلمات قصار نهج‌البلاغه آمده بود، با كمى تفاوت بيان فرمود. [١]

ممكن است گفته شود: اگر توبه اين است كه اميرمؤمنان على عليه السلام در اين حديث بيان فرموده، كمتر توبه كارى مى‌توان پيدا كرد.

ولى بايد توجّه داشت كه بعضى از شرايط شش‌گانه بالا شرط توبه كامل است، مانند شرط پنجم و ششم، امّا چهار شرط ديگر، جزء شرايط واجب و لازم است. و به تعبير بعضى از محققّان، قسمت اوّل و دوم از اركان توبه است، و قسمت سوم و چهارم از شرايط لازم، و قسمت پنجم و ششم از شرايط كمال است. [٢]

در حديث ديگرى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم كه فرمود:

«امَّا عَلامَةُ التَّائِبِ فَارْبَعَةٌ: النَّصيحَةُ لِلَّهِ فى عَمَلِهِ، وَ تَركُ الْباطِلِ، وَلُزُومِ الْحَقِّ، وَ الْحِرصُ عَلَى الْخَيْرِ؛

علامت انسان توبه كار چهار چيز است: نخست خير خواهى براى (آيين و بندگان) خدا، و ترك باطل و ملازمت حق و تلاش فراوان براى انجام كار خير.» [٣]

اين نكته نيز قابل توجّه است كه اگر گناه او عملى بوده كه سبب گمراهى ديگران شده مانند تبليغات سوء؛ بدعتگذارى در دين خدا، خواه از طريق بيان و سخن باشد يا از طريق‌

[١]. بحار، جلد ٦، صفحه ٢٧

[٢]. گفتار معنوى از مرحوم شهيد آيت اللّه مطهرى، صفحه ١٣٩

[٣]. تحف العقول، صفحه ٣٢