اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٠٦ - چگونگى تأثير «عمل» در «اخلاق» در روايات اسلامى

فِى‌الْحَقِّ؛

خود را به شكيبايى در برابر ناملايمات عادت ده! و چه نيك است شكيبايى در طريق حق!» [١]

در اينجا نيز به روشنى رابطه «عادت» كه زاييده تكرار عمل است با خلق و خوى شكيبايى و صبر ديده مى‌شود.

٤- در بسيارى از روايات توبه آمده است كه بايد در توبه از گناه، تعجيل كرد و از «تسويف» يعنى به عقب انداختن آن پرهيز نمود (مبادا آثار گناه در دل بماند و با گذشت زمان تبديل به يك خلق و خو شود؛ در حديثى از امام جواد عليه السلام مى‌خوانيم:

«تأخيرُ التَّوبَةِ اغْتِرارٌ، وَ طُولُ التَّسْوِيفِ حَيْرَةٌ ... وَ الاصْرارُ عَلَى الذَّنبِ امْنٌ لِمَكْرِ اللَّهِ؛

تأخير توبه موجب غرور و غفلت، و امروز و فردا كردن سبب حيرت، و اصرار بر گناه موجب بى‌اعتنايى به مجازات الهى است.» [٢]

تعبير جالب ديگرى در حديث نبوى كه در زمينه توبه وارد شده است، ديده مى‌شود، مى‌فرمايد:

«مَنْ تاب، تابَ اللَّهُ عَلَيهِ وَ امِرَتْ جَوارِحُهُ انْ تَسْتُرَ عَلَيهِ، وَ بِقاعُ الارْضِ انْ تَكتُمَ عَلَيهِ وَ انْسِيَتِ الْحَفَظَةُ ما كانَتْ تَكْتُبُ عَلَيْهِ؛

كسى كه توبه كند و به سوى خدا باز گردد، خداوند به سوى او باز مى‌گردد؛ و به اعضاء و جوارح او دستور داده مى‌شود كه گناه را مكتوم دارند و به نقاط مختلف زمين (كه بر آن گناه كرده) نيز همين دستور داده مى‌شود، و فرشتگان نويسنده اعمال، آنچه را نوشته بودند به فراموشى مى‌سپرند.» [٣]

اين تعبير نشان مى‌دهد كه توبه، آثار گناه را مى‌شويد و صفا و قداست اخلاقى نخستين را با مى‌گرداند.

همين معنى بطور آشكارتر در حديث علوى آمده است، مى‌فرمايد:

«التَّوبَةُ تُطَهِّرُ القُلُوبَ وَ تَغْسِلُ الذُّنُوبَ؛

توبه قلبها را پاك مى‌كند و گناهان را مى‌شويد!» [٤]

اين تعبير نيز بخوبى نشان مى‌دهد كه گناه آثارى بر قلب مى‌گذارد كه تدريجاً به صورت خلق و خوى باطنى در مى‌آيد و توبه اين آثار را مى‌شويد و اجازه نمى‌دهد تشكيل خلق و خوى دهد.

[١]. نهج البلاغه، نامه ٣١

[٢]. بحار، جلد ٦، صفحه ٣٠

[٣]. كنزالعمّال، حديث ١٠، صفحه ٧٩

[٤]. غرر الحكم، شماره ٣٨٣٧