كسى را نيافتم كه به معناى حقيقى اين حديث ، رسيده باشد! [١] همچنين ابن حجر ، اجمالاً عدم فهم حديث ياد شده را تأييد مى كند . [٢] البته عدّه اى (از جمله افراد ياد شده) خواسته اند كه ولو به صورت احتمال ، مقصود از خلفاى دوازده گانه را بيان كنند ؛ ليكن با تأمّل در آنچه گفته اند ، مشخّص مى گردد كه مدّعاى آنان ، نه از حيث عدد و نه از حيث ويژگى ها با آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است ، قابل انطباق نيست كه در اين جا به شمارى از آرا ، اشاره مى كنيم و علاقه مندان به تفصيل ، مى توانند به منابعى كه آراى مختلف را نقل كرده اند ، [٣] مراجعه نمايند .

شمارى از آراى غير منطبق بر خلفاى دوازده گانه

نظريه اوّل : حاكمان دوران اقتدار سياسى اسلام

بيهقى [٤] و قاضى عياض [٥] گفته اند : مقصود از خلفاى دوازده گانه كسانى هستند كه در دوران عزّت خلافت و قوّت اسلام ، حكومت كرده اند و مردم بر آنان اجتماع داشته اند . اين دوران تا ايّام حكومت يزيد بن عبد الملك ، ادامه داشته است . طبق اين نظريه ، افزون بر خلفاى راشدين ، معاويه ، يزيد ، عبد الملك ، وليد ، سليمان ، عمر بن عبد العزيز ، يزيد بن عبد الملك ، هشام بن عبد الملك و وليد بن يزيد ، مصاديق خلفاى دوازده گانه اند !

نقد نظريه اوّل

ايرادهايى كه به نظريه بيهقى و قاضى عياض وارد شده ، عبارت اند از :

[١] . ر.ك : فتح البارى : ج ١٣ ص ٢١١.[٢] . ر.ك : فتح البارى : ج ١٣ ص ٢١٢.[٣] . از جمله ، ر.ك : فتح البارى : ج ١٣ ص ٢١١ ـ ٢١٥ ، المسائل الخلافيّة : ص ١٥ ـ ٣٨ .[٤] . دلائل النبوّة : ج ٦ ص ٥٢٠ .[٥] . ر.ك : فتح البارى : ج ١٣ ص ٢١٣ .