فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٤٨ - 20 ديدگاه و نظريه سياسى انديشه سياسى آخوند خراسانى (م 1355)

كردن سلطنت و تغيير نام سياسى كشور بود، آن گونه كه سيد جمال‌الدين اسدآبادى در نامه‌هاى خود سخت خواهان آن بود و ديديم كه در يكى از سندهاى گذشته [١] انجام چنين مقاصدى تلويحاً توسط شخص ميرزاى شيرازى نفى شده بود. [٢]

لكن اين روش بدان معنى نيست كه مرجعيت علماى وقت نقطه ديگرى را براى آغاز كار و ايجاد تحولات در نظام سياسى كشور انتخاب نكرده بودند.

به وضوح ديديم كه تكيه بر لغو قرارداد رژى به منظور قطع كامل دست مداخله اجنبى در امور كشور اسلامى در حقيقت آغازى بود براى تحولاتى كه سر فصلهاى آن حداقل در تلگرافهاى مرجع بزرگ شيعه در آن عصر صريحاً ذكر شده و علماى ايران و در رأس آنها مرجعيت شيعه بر اين باور بودند كه انتخاب راهى كه سيد جمال‌الدين اسدآبادى پيش گرفته و با شعار تكفير، خلع و متلاشى كردن سلطنت شاه، راه ديار غربت را انتخاب نموده و مى‌رود كه از عثمانى و قدرتهاى موجود در سرزمينهاى اسلامى مدد بگيرد ميسر نبوده و محكوم به شكست مى‌باشد.

نبايد از اين نكته غفلت ورزيد كه روش سياسى سيد جمال‌الدين اسدآبادى نيز حتى هنگامى كه با ترور ناصرالدين‌شاه به موفقيت موقتى رسيد نتوانست تحول لازم را در بنياد نظام سياسى حاكم ايجاد نمايد. لكن تحولات مشروطيت نشان داد كه روش اتخاذ شده توسط روحانيت و مرجعيت شيعه در اوج اقتدار دربار، سرانجام به ثمر رسيد و نتايج آن به‌طور نسبى آشكار گرديد.

٢٠. ديدگاه و نظريه سياسى انديشه سياسى آخوند خراسانى (م ١٣٥٥)

براى مطالعه انديشه سياسى از ديدگاه فقيه بزرگى چون آخوند خراسان سه منبع تاريخى وجود دارد كه يكى مكتوب شخص وى و دو ديگر نوشته ديگران است كه در رابطه با عملكرد او مى‌باشد.

[١]. گفت‌وگوى ميرزاى نائينى با ميرزاى شيرازى براى گرفتن وقت ملاقات براى سيد جمال‌الدين اسدآبادى.

[٢] . در آن سند آمده بود كه سيد جمال‌الدين اسدآبادى اگر دستش به من برسد تقاضايى دارد كه نه من مى‌توانم و نه بايد همه آنها را انجام دهم.