معجزات انبیا در تفسیر المنار - مدرسی راد، زهرا؛ غضنفری، علی؛ میراحمدی، عبدالله - الصفحة ٨١ - اول )عقل در لغت و اصطلاح
٢- تقدم عقل بر نقل
اوج عقلگرایی در جهان اسلام در قرنهای چهارم و پنجم بوده، سپس روند نزولی یافته و با سرعت بیشتری به سمت نص گرایی رفته است. درزمانی که نص گرایی[١]، بر الازهر غلبه یافته بود، عبده به عقلگرایی، دوری از نص گرایی روی آورد.[٢] در ابتدای بحث لازم است تعریف و کاربرد عقل بیان گردد.
اول )عقل در لغت و اصطلاح
واژه عقل مأخوذ از «عقال بعير» یا همان پایبند شتر است كه بهوسیله آن دست شتر را به بازويش مىبندند تا آن را از حركت بازدارند.[٣] هر آنچه در دژ مستحکم محصون است عاقل آن نامیده میشود.[٤] در فارسی نیز عقل به خرد، دانش، علم و قوه دریافت صفات اشیا از حسن و قبح و کمال و نقصان و خیر و شر معنا شده است.[٥] انسان عاقل نيز خود را بهوسیله عقل ازآنچه كه ديوانه خود را به آن دچار مىسازد، بازمىدارد. بيشتر كاربرد اين كلمه، درباره قوّه ادراك است. مقصود از عقل در اينجا يكى از قواى درونى انسان است كه علومی را بهوسیله تفكّر و
[١] - درحوزه اهل سنت و در دوره شاگردان ابن تیمیه جریان نصگرایی به سرعت درمصر، سوریه، ترکیه و شبه قاره هند گسترش یافت. احمد پاکتچی، تاریخ تفسیر قرآن کریم، ص ۲۱۰.
[٢] - ر. ک. محمد البهی، «الازهر و الامام محمد عبده» نشریه الرساله، ۱۳۶۱، شماره ۴۸۷، ص ۱۰۲۲-۱۰۲۳.
[٣] -محمد بن احمد ازهری، تهذیب اللغة، ۱۵ جلدی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۱، ج ۱، ص ۱۵۹.
[٤] - خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج ۱، ص ۱۶۱ «العاقِل من كل شيء: ما تحصن في المَعَاقِل المتمنعة».
[٥] - علی اکبر دهخدا، لغت نامه دهخدا، ج ۲، ص ۲۰۰۱.