معجزات انبیا در تفسیر المنار - مدرسی راد، زهرا؛ غضنفری، علی؛ میراحمدی، عبدالله - الصفحة ٩١ - چهارم) دیدگاه عبده در باره کارکرد عقل در تفسیر
قرآن است که خبر آن متواتر است. دیگر اخبار اگرچه سند آن صحیح یا مشهور یا ضعیف باشند، تنها بهعنوان تقویت و تأکید مورداستفاده قرار میگیرند.[١]
رشید رضا در راستای دیدگاه خود در تعارض باعقل فلسفی و گرایش به عقل تجربی، علت لغزش گروهی از مفسران در فهم احتجاجات قرآنی را تکیه افراطی به علوم عقلی برگرفته از کتابهای فلسفی یونان میداند. به نظر وی، کسی با تکیهبر ادله عقلی ایمان نیاورده است و ادله عقلی تنها برای دفع شبهات اعتقادی و در مقام مجادله کاربرد دارد. در این زمان علوم بر پایه حوادث و تجربه بنیان شدهاند.[٢]
نقد و بررسی
الف) از سخن عبده، اسلام انسان را به محکمه عقل فراخوانده و کسی که انسان را به نزد حاکمی فرامیخواند، بهیقین به سلطه او تسلیمشده است، استنباط میشود که او مانند معتزله عقل را ازلحاظ رتبه و نه از حیث شرافت بر شرع مقدم میشمارد.
ب) عقلگرایی عبده را میتوان ناشی از عواملی مانند نگرش تجدد خواهانه و اصلاحگرایانه، تقابل با نگرشهای علم گریز و عقل ستیز، مبارزه با نظام فکری جبرگرایانه اشاعره و مقابله با اختلافهای فرقهای و غیره دانست.[٣]عبده در شرایطی زندگی میکرد که خود را ملزم به همراهی با عقلگرایی میدید، اگرچه گاه برخلاف مبانی خود عمل کرد.[٤]زیرا مخالفان به نقل ملتزم نبودند
[١] - ر.ک. محمد عبده، الاسلام و النصرانیه مع العلم و المدنیه، ص ۷۱-۶۹.
[٢] - محمد رشید رضا، المنار، ج ۱، ص ۴۸.
[٣] - عبد الله میر احمدی، بازخوانی اندیشههای نواعتزالی محمد عبده، دو فصلنامه عقل و دین، سال دهم، شماره نوزدهم، ص ۴۷.
[٤] - عبدالمجید الشرفی، الإسلام و الحداثه، چاپ دوم، تونس: الدار التونسیة للنشر، ۱۹۹۱، ص ۵۵ - ۵۶.