معجزات انبیا در تفسیر المنار - مدرسی راد، زهرا؛ غضنفری، علی؛ میراحمدی، عبدالله - الصفحة ١٨ - ٤- عبده و نوگرایی
عبده در سفر انگلستان با«هربرت اسپنسر»[١] آشنا شد و بعدها کتاب تربیت او را به عربی برگرداند و از افکار او برای نوسازی نظام آموزشی مصر بهره گرفت. عقیده «لئون تولستوی»[٢] درباره اصلاح زندگی اجتماعی از راه تربیت اخلاقی و پرهیز از خشونت موجب شد عبده وی را به کسی که با اندیشههای خود افق تازهای را در برابر ذهنش گشوده و حجاب تقلید را کنار زده و بر حقیقت یکتایی خداوند دستیافته، توصیف کند. وی مطالب کتاب «فرانسوا پیر گیوم گیزو»[٣] به نام «تاریخ تمدن اروپا» را ازاینجهت سودمند یافت که میتوانستند پارهای از عوامل مذهبی و اجتماعی پیشرفت اروپاییان و به قیاس با آن به علل واماندگی مسلمانان بهتر پی ببرند.[٤]
به نظر میرسد مکاتبه عبده با برخی دانشمندان اروپایی، یادگیری زبان فرانسه و ترجمه برخی کتابهای آنان، آشنایی بافرهنگ، منابع و قوانین آنها از رخدادهایی است که در اندیشه عبده، درباره اعجاز تأثیر داشته است. چنانچه تعدادی از صاحبنظران دیدگاه عبده درباره معجزه را در ربط ایشان با دانشمندان اروپایی میداند. با این توضیح که عبده در راستای عقیده خود مبنی بر اینکه دین اسلام مشتمل بر امور مخالف عقل و قواعد علمی نیست با تسامح، بسیاری از قواعد غیرقطعی را بر قواعد قطعی دینی ترجیح داده است. یکی از مسائل دینی که مانعی
[١] - فیلسوف بزرگ اجتماعی اروپا که بارها نام وی درالمنار ذکرشده است. ر. ک. محمد رشید رضا، ج ۱، ص ۲۲۴، ج ۸، ص ۳۶۷، ج ۹، ص ۲۱، ج ۱۰، ص ۳۹، ج ۱۱، ص ۳۶۶
[٢] - فیلسوف روسی که در تفسیر المنار چند بار نام وی برده شده است. ر. ک. المنار ج ۳، ص ۱۰۹، ج ۱۰، ص ۳۴۹-۳۵۰
[٣] - مورخ و سیاستمدار قرن ۱۸ اهل فرانسه و از پیروان مکتب نئو کلاسیک در حقوق
[٤] - حمید عنایت، سیری در اندیشه سیاسی عرب، ص ۱۲۹