معجزات انبیا در تفسیر المنار - مدرسی راد، زهرا؛ غضنفری، علی؛ میراحمدی، عبدالله - الصفحة ٨٣ - دوم) جایگاه عقل در اسلام
فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ»[١] عقل حجت باطنی خدا در وجود بشر بوده و عاری از خطا است، بهشرط آنکه پیشفرضهای ذهنی و خواهشهای دل بر آن تأثیر نگذارد ؛ اما هر استدلالی کار عقل نیست بلکه وهم و خیال نیز قادر به استدلالاند. ازاینرو پیروی از حدس و گمان[٢]، تقلید[٣]، تمایلات نفسانی[٤]از لغزشگاههای اندیشه به شمار میآید.[٥]
عقل بهعنوان منبع مستقل معرفت بشری کارکرد استقلالی عقل و بهعنوان ابزاری در اختیار وحی کارکرد آلی عقل است. در کارکرد استقلالی نیز دو فعالیت دارد: کارکرد نظری و کارکرد عملی. کشف حقایق نظری، واقعیتها، هستها و نیستها کارکرد عقل نظری و ادراک بایدها و نبایدها بر عهده عقل عملی است.[٦]
در تفسیر قرآن نیز عقل به تبيين دقيق و كامل در خصوص مفاد برخى از آيات میپردازد. کار عقل در این مورد، تنظيم مقدمات بر اساس اشکال (قیاسهای) منطقى يا از طريق برهان خلف براى تبيين درست و كاملی از آيات و يا تشخيص خطاهاى منطقى در چينش مقدمات است. در تفسير، سخن از استنباط و كشف معناى پوشيده است و نياز به تأنى و تأمل عقلى دارد. عقل با استفاده از معناى لغت، آيهها، روایتها، قرائن پيوسته و ناپيوسته كلامی به كشف
[١] - ملک۱۰ .اگر گوش شنوا مىداشتيم يا مىانديشيديم، از دوزخيان نبوديم.
[٢] - انعام ۱۴۸، اسرا۳۶.
[٣] - بقره ۱۷۰، احزاب ۶۷.
[٤] - نجم ۲۳.
[٥] - ر.ک. حسن یوسفیان، احمد حسین شریفی، عقل و و حی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۳، ص ۲۴۱-۲۴۴.
[٦] - ر.ک. رضا برنجکار، روش شناسی علم کلام، قم: موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۹۱، ص ۱۱۲-۱۱۶.