اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨١ - كيفيت عمل تقسيم

شرح‌

سپس اگر از مقسوم اعداد ديگرى مانده باشند براى اتمام عمل مقسوم عليه را كه تحت جدول قرار داده بوديم بطرف راست جدول بيكمرتبه نقل مى‌دهيم.

و مى‌توان بجاى نقل مقسوم عليه باقيمانده از مقسوم را بيك مرتبه بجانب چپ نقل داد و آنرا زير خطّ عرضى كه در تحت حاصل ضرب قبلى كشيده‌ايم قرار دهيم.

آنگاه مانند قبل بزرگ‌ترين عددى را بايد انتخاب كرد كه وقتى آنرا در مقسوم عليه ضرب كرديم يا بمقدار اعداد محاذى آن از مقسوم باشد يا كوچكتر بطوريكه وقتى حاصل ضرب را از مقسوم تفريق كرديم بمقدار مقسوم عليه نباشد.

سپس بعد از انتخاب اين عدد آنرا در فوق جدول در طرف راست عدد سابق قرار داده و باقيمانده را دو مرتبه در زير خطّ عرضى جاى مى‌دهيم حال اگر چنين عددى پيدا نشد يعنى مراتب مقسوم كه محاذى با مقسوم عليه هستند از مقسوم عليه كوچكتر باشند قانون اينست كه:

فوق جدول بجاى اينعدد صفرى قرار داده و يك مرتبه ديگر از مقسوم را بطرف چپ نقل دهيم يا يك مرتبه ديگر مقسوم عليه را بطرف راست انتقال دهيم.

و همچنين اين عمليّات را بايد تا جائى ادامه داد كه در اثر انتقال مقسوم عليه بطرف راست يا انتقال بجانب چپ اوّل مرتبه مقسوم از جهت راست با اوّل مرتبه مقسوم عليه از همين جانب محاذى شوند پس در اينموقع عمل تقسيم بپايان مى‌رسد.

در نتيجه اعدادى كه فوق جدول هستند خارج قسمت مى‌باشند. و اگر باقيمانده‌اى هم در داخل جدول باشد صورت كسرى است كه مخرج آن كسر مقسوم عليه مى‌باشد.

متن: مثاله:

هذا العدد «٩٧٥٧٤١» على هذا العدد «٥٣» فخارج القسمة «١٨٤١٠» من الصّحاح و احد عشر جزءا من ثلاثة و خمسين إذا فرض واحدا و هذه صورته.