اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٤١ - باب نهم در بيان قواعد شريفه و فوائد لطيفه مىباشد
مثلا در عدد «١٥» كه ثلث آن «٥» است دو ثلث آن قهرا «١٠» مىشود و چون «١٥» به «١٠» قابل قسمت نيست آنرا جزء عاد «جزء قابل قسمت» نمىگويند.
لذا اينقاعده در صورتى تمام است كه منظور از اجزاء اجزاء قابل قسمت باشد چنانچه همينطور هم هست.
براى پيدا كردن چنين عددى ابتداء اعداد متواليه را باهم جمع مىكنيم بطوريكه عدد بعدى دو برابر قبلى باشد مانند اعداد «١، ٢، ٤، ٨، ١٦،» بعد مجموع اين اعداد ملحوظه را بدست مىآوريم و درصورتيكه فقط بيك قابل قسمت باشد آنرا در آخرين عدد ملحوظ ضرب كرده حاصل ضرب بدون ترديد عدد تامّ است.
مثلا «١، ٢، ٤» را ملاحظه مىكنيم مجموعشان «٧» مىشود و اين عددى است كه فقط عدد «١» آنرا عدّ مىكند.
پس آنرا در عدد «٤» ضرب مىكنيم حاصل كه عدد «٢٨» باشد عدد تامّ است زيرا اجزاء قابل قسمت مجموعشان بقدر «٢٨» است چون «١٤» كه نصف آن است و «٧» كه ربع آنست و نيز «٤» كه سبع آن مىباشد و «٢» كه نصف سبع است و «١» كه ربع سبع است مجموعشان «٢٨» مىشود.
تذكّر: اينكه مرحوم مصنّف مقيّد كردند باينكه مجموع اعداد ملحوظه فقط بايد بواحد قابل قسمت باشد جهتش اين است كه بعضى از اعداد ممكن است از جمع مضاعف اعداد متواليه حاصل شده باشد ولى هم بواحد و هم بغير آن قابل قسمت باشد اين اعداد مورد اينقاعده نيستند مانند عدد «١٥» كه از «١ و ٢ و ٤ و ٨» بدست آمده ولى چون بغير از عدد «١» به «٣ و ٥» نيز قابل قسمت است مشمول اينقاعده نيست.
متن: التّاسعة:
إذا اردت تحصيل مجذور يكون نسبته إلى جذره كنسبة عدد معيّن الى آخر.
فاقسم الاوّل على الثّانى فمجذور الخارج هو العدد.
مثالها: مجذور نسبته الى جذره كنسبة إلا ثنا عشر الى الاربعة فالجواب بعد