اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣١ - شرح شرح عمل تناسب

مأخذ و واسطه و معلوم.

و معلوم همان عددى است كه سائل در سؤال اعطاء كرده و گفته: فلان مى‌شود.

و نسبت مأخذ يعنى اوّلى به واسطه كه دوّمى باشد همچون نسبت مجهول يعنى عدد سوّمى است به معلوم كه عدد چهارمى مى‌باشد، بنابراين بايد مأخذ را در معلوم ضرب كرده و حاصل را بر واسطه تقسيم كنى تا عدد مجهول بدست آيد و عدد مجهول در مثال مذكور دو عدد صحيح و دو پنجم مى‌باشد.

شرح‌ در مسائل تناسبى سؤال از دو امر خالى نيست:

اوّل: آنكه مربوط است بزياد كردن عددى بر عددى يا تفريق آن از عدد ديگر.

دوّم: آنكه بمعاملات و نظير آن تعلّق دارد.

امّا اوّل مانند اينكه در سؤال مى‌پرسند:

چه عددى است كه وقتى يك ربعش را بخودش اضافه كنيم عدد سه پديد مى‌آيد؟

در اينجا براى پيدا كردن اينعدد از طريق تناسب بايد طبق سؤال عمل كرد تا بتوانيم سه جزء از چهار جزء تناسب را تحصيل كرده آنگاه بدست آوردن جزء چهارم سهل و آسان مى‌شود.

و طريق آن اينستكه:

ابتداء مخرج كسرى كه در سؤال هست اخذ كنيم مثلا در مثال مخرج عدد چهار است و آن را مأخذ مى‌نامند.

بعد بآنطوريكه در سؤال مطرح است در آن تصرّف مى‌كنيم لذا در مثال يك ربع چهار را بآن مى‌افزائيم پنج مى‌شود و بآن واسطه گويند زيرا اينعدد واسطه است براى تحصيل مطلوب پس تا اينجا توانستيم سه جزء از اعداد چهارگانه تناسب را بدست آوريم بشرح ذيل:

١- مأخذ كه عدد چهار باشد.