اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢١٠ - فصل اول شرح مقدمات جبر

ترجمه و شرح: چونكه عمليات جبرى كه اهل رياضي آنرا ابداع نموده‌اند منحصر در معادلات ششگانه‌اى استكه بعدا ذكر مى‌شود و اين مسائل ششگانه هم متفرّع بر عدد و شيئ و مال هست و اين جدول فوق بيان مى‌كند جنس حاصل ضرب و خارج قسمت اين امور مذكوره را لهذا بجهت تسهيل و اختصار عبارات آنرا ذكر كرديم تا مبتدئين منتفع شوند.

متن: و طريقته ان تضرب احد الجنسين فى الآخر فالحاصل عدد حاصل الضّرب من الجنس الواقع فى ملتقى المضروبين.

و انكان هناك استثناء يسمّى المستثنى منه زائدا و المستثنى ناقصا و ضرب الزّائد في مثله و النّاقص فى مثله زائد و المختلفين ناقص فاضرب الاجناس بعضها فى بعض و استثن النّاقص من الزّائد.

ترجمه و شرح: و طريقه استفاده از اين جدول باين نحو است كه جنس جبرى كه در ستون عمودى طرف راست واقع شده است در جنسى كه در ستون افقى قرار گرفته ضرب مى‌كنيم و حاصل ضرب عبارت از جنسى است كه در ستون مقابل هر دو مى‌باشد مثلا از ضرب مال «ستون عمودى اوّل» در شيئ «ستون افقى دوّم» كعب حاصل مى‌شود كه در ستون مقابل هردو ديده مى‌شود و اگر خارج قسمت جنسى بر جنس ديگر را بخواهيم بايد جنسى كه در ستون عمودى طرف چپ واقعست بر جنسى كه در ستون افقى در قسمت تحتانى جدولست تقسيم كنيم سپس خارج قسمت آنرا در ستون مقابل هردو پيدا نمائيم.

مثلا خارج قسمت جزء الشّيئ كه در ستون عمودى چهارم طرف چپ است بر واحد كه در ستون افقى تحتانى واقع است همان جزء الشّيئ است كه در ستون مقابل هردو مى‌باشد.

و اگر در عمل جبر مضروب رقمى بود كه داراى مستثنى و مستثنى‌منه بود و همچنين مضروب‌فيه مثل ضرب مال الّا شيئ در كعب الّا شيئ اسم مستثنى منه «مال و كعب» زائد و نام مستثنى «الّا شيئ» ناقص است.

و اگر زائد را در زائد و يا ناقص را در ناقص ضرب كرديم حاصل ضرب را زائد