اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٦ - طريق آزمايش در عمل تفريق

نموده بجاى آن «٦» را اثبات مى‌كنيم سپس باقيمانده «٩» از «١٥» را كه «٦» است در زير آن قرار مى‌دهيم كه «٦» مى‌شود بعد «٥» را از «٦» كه مرتبه بعدى است تفريق مى‌كنيم پس حاصل را در جدول قرار مى‌دهيم و حاصل اينعمل عدد «٣٦٦١» مى‌شود.

متن: و الإمتحان بنقصان ميزان المنقوص من ميزان المنقوص‌منه ان امكن و الّا زيد عليه تسعة و نقص فالباقى ان خالف ميزان الباقي فالعمل خطاء.

ترجمه:

طريق آزمايش در عمل تفريق‌

امتحان عمل تفريق باينستكه ميزان منقوص را از ميزان منقوص منه در صورت امكان كسر مى‌كنيم و اگر ممكن نبود عدد «٩» را به ميزان منقوص منه افزوده و سپس ميزان منقوص را از آن كم مى‌كنيم پس باقيمانده اگر با ميزان آنچه قبلا بدست آورده‌ايم مخالف بود عمل اشتباه است.

شرح‌ براى اينكه بدانيم عملى كه انجام داده‌ايم آيا صحيح است يا خطاء قاعده اينستكه ابتداء ميزان منقوص يعنى مفروق را بدست مى‌آوريم سپس آنرا از ميزان منقوص منه يعنى مفروق منه كم مى‌كنيم اگر حاصل با ميزان باقى مساوى بود عمل صحيح است و الّا باطل مى‌باشد.

البتّه گاهى مى‌شود كه ميزان منقوص از ميزان منقوص منه بيشتر است لذا نمى‌شود آنرا از آن تفريق كرد در اينجا قاعده اينستكه «٩» واحد بميزان منقوص‌منه اضافه مى‌كنيم سپس ميزان منقوص را از آن كم مى‌كنيم اگر حاصل با ميزان باقى مساوى باشد پس عمل صحيح است و الّا باطل مى‌باشد.