اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٦ - فصل پنجم در بيان عمل تقسيم

متن: الفصل الخامس فى القسمة

و هى طلب عدد نسبته إلى الواحد كنسبة المقسوم إلى المقسوم عليه.

فهى عكس الضّرب.

ترجمه:

فصل پنجم در بيان عمل تقسيم‌

قسمت عبارتست از طلب نمودن عددى كه نسبتش به «١» همچون نسبت مقسوم است به مقسوم عليه بنابراين عمل قسمت عكس عمل ضرب مى‌باشد.

شرح‌ اينفصل در بيان عمل قسمت يا تقسيم مى‌باشد.

تعريف قسمت: قسمت اينستكه عددى را طلب كنيم كه نسبتش با واحد همان نسبتى باشد كه مقسوم با مقسوم عليه دارد.

در نتيجه عمل تقسيم عكس ضرب مى‌شود چون در ضرب مى‌گفتيم نسبتى كه حاصل ضرب با يكى از دو مضروب و مضروب فيه دارد عبارتست از همان نسبتى كه ديگرى با واحد دارد و در اينجا عكس آنرا مى‌گوئيم يعنى نسبت حاصل را با واحد سنجيده مى‌گوئيم همين نسبت را مقسوم با عدد ديگر يعنى مقسوم عليه دارد.

مثلا در تقسيم «٨» بر «٤» كه خارج قسمت «٢» مى‌شود مى‌گوئيم نسبتى را كه «٢» با «١» دارد يعنى ضعف همين نسبت را «٨» با «٤» دارد.

متن: و العمل فيها ان تطلب عددا إذا ضربته فى المقسوم عليه ساوى الحاصل المقسوم او نقص عنه باقلّ من المقسوم عليه.

فإن ساواه فالمفروض خارج القسمة.

و ان نقص عنه كذلك فانسب ذلك الاقلّ الى المقسوم عليه فحاصل النّسبة مع ذلك العدد هو الخارج.