اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٠ - تفصيل مخارج كسور

شرح‌

در اينمقدّمه مرحوم مصنّف تفصيل مخارج كسور را بيان كرده و چنين مى‌فرمايد:

مخرج عبارتست از كوچك‌ترين عدديكه صورت كسر را صحيح باشد از آن بردارند.

مثلا وقتى مى‌گويند «٥/ ٢» يعنى چيزى را به پنج قسمت كرده و دو قسمت آنرا برداشته‌اند.

پس كوچك‌ترين عدديكه آنچيز را بآنعدد تقسيم كرده‌اند و دو قسمتش را برداشته‌اند پنج است.

تفصيل مخارج كسور

مخرج كسر مفرد عبارتست از عدد «٢» در كسر نصف و «٣» در كسر ثلث و «٤» در كسر ربع و «٥» در كسر خمس تا آخر.

و امّا مخرج كسر مكرّر نيز همان مخرج كسر مفرد است فقط فرق ايندو در صورت كسر است.

و امّا مخرج كسر مضاف عبارتست از حاصل ضرب مخارج مفردات يعنى مضاف را كسر عليحدّه حساب نموده و مضاف‌اليه را هم‌چنين فرض مى‌كنيم.

آنگاه مخرج مضاف را در مضاف‌اليه و صورت كسر مضاف را در صورت كسر مضاف‌اليه ضرب كرده و حاصل اين ضرب صورت و مخرج كسر مضاف را تشكيل مى‌دهد.

مثلا در كسر مضاف ٦/ ٥/ ٣/ ٢ حاصل ١٨/ ١٠ مى‌شود.

و امّا مخرج كسر معطوف پس قاعده اينستكه دو كسر متعاطف را ملاحظه مى‌كنيم اگر مخرج آندو متباين بودند در يكديگر ضرب كرده و حاصل مخرج مشترك ايندو است مانند ٣/ ٢ و ٤/ ١ كه مخرج عدد «١٢» است و اگر بين آندو نسبت توافق بود وفق يكى را در نفس ديگرى ضرب مى‌كنيم مانند ٤/ ٢ و ٦/ ١ كه مخرج مشترك عدد «١٢» است و اگر بين آندو تداخل بود بعدد بزرگ‌تر اكتفاء كرده و همان را مخرج مشترك قرار مى‌دهيم مانند ٣/ ١ و ٩/ ٢.