اللباب (شرح فارسی بر خلاصه الحساب شيخ بهائى) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٠ - كيفيت عمل تقسيم

داديم حاصل از عدد محاذى و آنچه كه در سمت چپ آن محاذيست كمتر باشد.

بعد حاصل را كه در تحت مقسوم قرار داديم از آن كم كرده باقيمانده را در زير خطّى كه بين باقيمانده و حاصل ضرب فاصله است قرار مى‌دهيم.

آنگاه عدد مزبور را فوق جدول محاذى با اوّل مرتبه مقسوم عليه از جانب چپ قرار مى‌دهيم.

قوله: ممّا يحاذيه من المقسوم: ضمير منصوبى در «يحاذيه» به مقسوم عليه راجع است.

قوله: و ممّا على يساره: ضمير در «يساره» به مقسوم راجع است.

قوله: وضعته فوق الجدول: ضمير منصوبى در «وضعته» به اكثر عدد راجع است.

قوله: و عملت به ما عرفت: ضمير در «به» به اكثر عدد عود مى‌كند.

متن: ثمّ تنقل المقسوم عليه إلى اليمين بمرتبة او ما بقى من المقسوم إلى اليسار بعد خطّ عرضىّ.

ثمّ تطلب اعظم عدد آخر كما مرّ وضعه عن يمين الاوّل و اعمل به ما عرفت فإن لم يوجد فضع صفرا و انقل كما مرّ و هكذا ليصير اوّل المقسوم محاذيا لاوّل المقسوم عليه فيكون الموضوع أعلى الجدول خارج القسمة.

فإن بقى من المقسوم شي‌ء فهو كسر مخرجه المقسوم عليه.

ترجمه: سپس مقسوم عليه را بطرف راست بيكمرتبه نقل بده يا آنچه از مقسوم باقيمانده است بطرف چپ انتقال بده و آنرا زير خطّ عرضى كه ترسيم مى‌كنى قرار بده. سپس بزرگ‌ترين عدد ديگرى را همچون عدد گذشته طلب‌نما و آنرا در جانب راست عدد اوّل قرار بده و با آن عمل گذشته را انجام بده و اگر چنين عددى را نيافتى بجايش صفر گذاشته و همانطوريكه قبلا گفتيم يك ستون به سمت راست منتقل بايد بشوى و عمل را تا جائى ادامه دهى كه اوّل مرتبه مقسوم محاذى با اوّل مرتبه مقسوم عليه گردد و در اين هنگام عددى كه بالاى جدول گذارده شده خارج قسمت محسوب مى‌شود حال اگر از مقسوم عددى باقى مانده باشد اين باقيمانده كسرى است كه مخرجش مقسوم عليه بحساب مى‌آيد.