روز شمار تاريخ معاصر ايران - فراهانى، حسن - الصفحة ٦٨
سپهدار تنكابنى به رشت، معز السلطان و ساير مجاهدان، «آقا بالا خان» حاكم خودكامه رشت را كشته و شهر را تصرف كردند. از آن پس سالار فاتح و «يفرم خان ارمنى» به همراه نيروهاى سپهدار تنكابنى جنگهاى زيادى تا فتح تهران آغاز مىكنند. در نخستين جنگ معروف به «يوزباشى» يفرم خان و سالار فاتح، پسر «غياث نظام قوتى» از خوانين منطقه را كه بر ضد مشروطه در تدارك جنگ بود شكست دادند.
در جنگ نيكويه (قريهاى در يك فرسخى راه شوسه همدان) نيز پيروز شدند.
پس از اين واقعه قزوين فتح گرديد. صبح روز ٢٧ جمادى الثانى ١٣٢٧ ق، كميسيون عالى تشكيل يافت و نمايندگان احضار شدند و سپهدار ملقب به سپهسالار گرديد و سردار مفخم و سردار اسعد آشتى كردند. مقاولهنامهاى با شاه و سفارتين تنظيم شد و شاه از سلطنت خلع و پسرش احمد ميرزا به سلطنت رسيد و عضد الملك به نيابت سلطنت برقرار گرديد و ميرزا على خان ديو سالار به پاس خدماتش در فتح تهران لقب سالار فاتح گرفت. پس از فتح تهران يفرم خان ارمنى كه جزو مجاهدين گيلان بود، رئيس نظميه شد و سالار فاتح به معاونت نظميه برگزيده شد. تا زمان كشته شدن يفرم خان سالار فاتح به معاونت نظميه را بر عهده داشت و از آن پس مدتى كوتاه رياست نظميه به عهدهاش بود. سرانجام از مقام خود بركنار و به موطن خويش مازندران بازگشت. در دوره دوم رئيس الوزرايى وثوق الدوله، در ٢٩ شوال ١٣٣٦ ق، دولت قوايى براى قلع و قمع مجاهدان جنگل از راه قزوين و منجيل گسيل كرد، عدهاى هم به سوى كجور جهت سركوبى آزاديخواهان آن ديار روان شدند. در اين زمان سالار فاتح به تهران آمده و متعهدش كردند كه بىاجازه دولت به «كجور» بازنگردد. در كودتاى سال ١٢٩٩ ش، نيز سالار فاتح مدتى زندانى بود. پس از خودكشى سپهسالار، املاكش مىبايست به جاى قرضهاى وى به نفع بانك ايران ضبط مىشد و اين در واقع مقدمهاى براى فروش اجبارى املاك كجور بود. در همين ايام سالار فاتح جهت سركشى به املاك به كجور رفته كه «چراغعلى خان امير اكرم مازندرانى» او را در سارى زندانى كرد. به هرروى حاكم مازندران از او باجخواهى كرد، اما سالار فاتح مقاومت كرده و پس از مدتى آزاد شد. در دوره پهلوى بيش از پنج بار زندانى شد و آخرين بار هم به ده سال حبس محكوم گرديد. سال ١٣١٥ ش، سالار فاتح را به قريه «خاچين» در شش فرسنگى زنجان تبعيد كردند. پس از رخدادهاى شهريور ١٣٢٠ ش، وى از «خاچين» به تهران آمد و بقيه عمرش را زمانى در تهران و گاهى در زنجان به كشاورزى گذراند تا اينكه در ٢٣ آبان ١٣٢٦ ش، در سن ٨٦ سالگى درگذشت. (يادداشتهاى تاريخى راجع به فتح تهران و اردوى برق، ص ٢؛ يادداشتهاى سپهسالار تنكابنى، ص ٩٦؛ روزشمار تاريخ ايران، ج ١، ص ٣٦٤؛ سردار جنگل، ص ٤٦٧).
______________________________
(٤). مراسله رياست وزرا به حكمران نظامى
تهران، ٤/ ١/ ١٣٠٠، اسناد ملى ايران، شم ت ٢٩٣٠٠١٤٧٩؛ پيرو دستور سيد ضياء الدين
طباطبايى به كاظم خان سياح مبنى بر آزادى سالار فاتح، حكومتنظامى تهران در تاريخ
٦/ ١/ ١٣٠٠ به اداره نظميه دستور داد سالار فاتح را آزاد نمايد. (اسناد كابينه
كودتا، ص ٧٦).
(٥). گنجينه اسناد، بهار و تابستان ١٣٧١، ص ٤٠.