______________________________
(١). محمد حسن ميرزا آخرين وليعهد سلسله قاجاريه و سومين فرزند ذكور محمد على شاه در ١٢٧٩ در تبريز متولد شد. مادرش ملكه جهان دختر كامران ميرزا نايب السلطنه بود. محمد حسن ميرزا در ١٢٨٥ به اتفاق پدرش به تهران آمد و از همان زمان تحصيلات خود را نزد معلمين خصوصى آغاز كرد.

در تيرماه سال ١٢٩٣ احمد شاه براى سلطنت به سن قانونى رسيد و پس از تاجگذارى امور را به دست گرفت و طى فرمانى، محمد حسن ميرزا وليعهد چهارده ساله را به فرمانروايى آذربايجان تعيين نمود و قرار شد طبق سنت در آذربايجان اقامت كند ولى جنگ بين الملل اول و اشغال آذربايجان توسط نيروهاى عثمانى و روسيه مانع از اين اقدام شد. و تا سال ١٢٩٩ گاهى در آذربايجان و زمانى را در تهران مى‌گذرانيد.

از بامداد روز نهم آبان ١٣٠٤ كه قرار بود در آن‌روز طرح انقراض سلسله قاجاريه و سلطنت رضا خان به پادشاهى به تصويب برسد، كاخ گلستان تحت كنترل نيروهاى نظامى قرار گرفت. در حوالى ظهر كه طرح نمايندگان مورد تصويب قرار گرفت. تمام كاخ‌ها و اثاثيه سلطنتى مهروموم گرديد و در اوايل شب، محمد حسن ميرزا را با مقدارى اثاثيه شخصى در اتومبيل جا داده و با عده‌اى سرباز به فرماندهى ياور اسد اللّه گلشائيان به مرز ايران و عراق برده و از مرز خارج كردند.

در سال ١٣٠٨ كه احمد شاه در اروپا به بيمارى ديابت و كليه درگذشت، محمد حسن ميرزا اعلاميه‌اى در مطبوعات اروپا انتشار داد و پادشاهى خود را اعلام نمود و از ملت ايران خواست كه هروقت بخواهند وى به ايران مراجعت خواهد كرد و وظايف سلطنت را طبق قانون اساسى انجام خواهد داد. محمد حسن ميرزا تا سال ١٣٢٠ گاهى در لندن و زمانى در پاريس به سر مى‌برد. در روز سوم شهريور ١٣٢٠ كه نيروهاى نظامى انگلستان و شوروى مرزهاى ايران را مورد تجاوز قرار داده وارد خاك ايران شدند، محمد حسن ميرزا مجددا در لندن اقدامات خود را براى جلوس به تخت سلطنت آغاز نمود و با وزارت امور خارجه انگليس مذاكراتى انجام داد و انگليس‌ها تصميم به خلع رضا شاه و تفويض سلطنت به قاجاريه گرفتند ولى به جاى محمد حسن ميرزا، يكى از پسرانش به نام حميد را كه افسر نيروى درياى انگلستان بود، كانديدا كردند ولى پس از رايزنى‌هاى ديپلماتيك در تهران اين موضوع منتفى شد. محمد حسن ميرزا در ١٣٢١ در ٤٢ سالگى در بغداد درگذشت و در كربلا به خاك سپرده شد. شرح حال رجال سياسى و نظامى ايران، ج ٢، ص ١١٧٩- ١١٨٥).

(٢). روزنامه اتحاد، ٢/ ٧/ ١٣٠٠، ص ٣.