روز شمار تاريخ معاصر ايران - فراهانى، حسن - الصفحة ١٢
* تقاضاى آزادى علاء السلطان از زندان
امروز مدير الملك ١٣ در مراسلهاى به سيد ضياء به توقيف و زندانى شدن علاء السلطان نماينده خزانه قزاقخانه به خاطر رسيدگى به محاسباتش اشاره كرده و خواستار آزادى فورى علاء السلطان از زندان شد. مدير الملك با بيان اينكه رسيدگى به حساب با حبس مأمور دولت منافات دارد وعده داد پس از سه روز از آزادى علاء السلطان محاسبات دوره تصدى وى و دفاعيات مشار اليه تهيه و ارائه خواهد شد. ١٤
______________________________
(١). روزنامه اومانيته ارگان حزب سوسياليست
فرانسه بود. (م).
(٢). البته اين ادعاى روزنامه اومانيته است و هدف كودتا جلوگيرى از انعقاد اين عهدنامه نبود. (م).
(٣). اين نكته كه سيد ضيا عامل حكومت پاريس [فرانسه] بوده، ادعاى روزنامه اومانيته است و در منابع ديگر به آن اشاره نشده است. (م).
(٤). روزنامه اومانيته، ٢٤ فوريه ١٩٢١.
(٥). منظور مسعود خان كيهان بوده است. (م).
(٦). اسناد وزارت خارجه فرانسه، مجلد ١٧، سرىE ، ص ٧٦ و ٧٧.
(٧). دكتر محمد مصدق ملقب به مصدق السلطنه در ارديبهشت ١٢٦١ ش، در تهران متولد شد. پدرش ميرزا هدايت اللّه وزير دفتر از رجال دوره ناصر الدين شاه بود. وى در سال ١٣١٤ ق، مستوفى اول و رئيس استيفاى خراسان شد.
پس از صدور فرمان مشروطيت و تنظيم نظامنامه مجلس و انتخابات در تمام شهرهاى ايران موجب گرديد مصدق خود را كانديداى طبقه اعيان اصفهان نمايد و پس از انتخابات، نماينده طبقه اعيان و مالكين اصفهان در مجلس شوراى ملى گرديد. ولى به علت نرسيدن به سن قانونى اعتبارنامه او رد شد.
در سال ١٣٢٦ ق، براى ادامه تحصيلات عازم اروپا شد، در سال ١٣٣١ ق، پس از اخذ درجه دكترا، رساله تحصيلى خود را در زمينه وصيت در حقوق اسلام نوشت.
مصدق در سال ١٣٣٢ ق، به ايران بازگشت و استاد مدرسه علوم سياسى شد.
در سال ١٢٩٤ ش، از طرف مجلس شوراى ملى، براى مدت دو سال به عضويت كميسيون تطبيق حوالجات، انتخاب گرديد.
مصدق السلطنه سرانجام به معاونت وزارت ماليه و رياست كل حسابدارى آن وزارتخانه منصوب شد و پس از چندى، فرمانفرما دائى او به عنوان رئيس الوزراء منصوب شد و در كابينه خود پست وزارت ماليه را به مصدق السلطنه پيشنهاد كرد ولى او از قبول آن سخت اعراض نمود. هنگامى كه قوام در دىماه ١٣٠٠ ساقط گرديد و مشير الدوله رئيس الوزراء شد. مصدق السلطنه والى آذربايجان شد و در سال ١٣٠٢ وزير امور خارجه گرديد. در دوره پنجم مجلس شوراى ملى از تهران به نمايندگى مجلس انتخاب شد.
وى در دوره ششم نيز وكيل شد و پس از آن از سياست كنارهگيرى كرد. بعد از تبعيد رضا شاه در انتخابات دوره چهاردهم و پانزدهم و شانزدهم وكيل مجلس شد و در ماجراى ملى شدن صنعت نفت نخستوزير ايران بود در اثر اختلافات پديد آمده بين نيروهاى مذهبى و ملى زمينه براى كودتاى انگليس و آمريكا و عمّال وابسته آنها در ايران فراهم شد و سرانجام در ٢٨ مرداد ١٣٣٢ در اثر كودتاى نظامى، دولت وى ساقط شد و سرلشكر زاهدى در مقام نخستوزيرى قرار گرفت و محمد رضا پهلوى كه به خارج گريخته بود به ايران بازگشت و مصدق توقيف و به محاكمه كشيده شد و دادگاه نظامى او را به سه سال حبس محكوم نمود. پس از تحمل زندان به احمد آباد، ملك شخصى خود تبعيد شد و سرانجام در روز ١٤ اسفندماه ١٣٤٥ بدرود حيات گفت. (زندگىنامه و شرح حال وزراى امور خارجه، ص ٢٢١- ٢٣٠).
(٨). متن تلگراف دكتر مصدق به احمد شاه درباره رئيس الوزرايى سيد ضياء الدين طباطبايى به شرح ذيل بود:
«دستخط جهانمطاع تلگرافى به وسيله تلگرافخانه مركزى زيارت شد. در مقام دولتخواهى آنچه مىداند به عرض خاك پاى مبارك مىرساند كه اين تلگراف اگر در فارس انتشار يابد باعث بسى اغتشاش و انقلاب خواهد شد و اصلاح آن مشكل خواهد بود. چاكر نخواست در دولتخواهى موجب اين انقلاب شود و تاكنون آن را مكتوم داشته، هرگاه تلگراف مزبور برحسب امر ملوكانه و انتشارش لازم است امر جهانمطاع مبارك صادر شود كه تلگرافخانه انتشار دهد» (خاطرات و تألمات مصدق، ص ١٢٦).
(٩). خاطرات و تألمات مصدق، ص ١٢٦.
(١٠). اعلان رئيس كل گمركات كشور، ٦/ ١٢/ ١٢٩٩، اسناد وزارت خارجه، س ١٣٣٩ ق، ك ٣١، پ ٤١، ص ٢.
(١١). يوسف ميرزا يانس در سال ١٢٤٧ ش، در همدان متولد شد و تحصيلات مقدماتى خود را در دبيرستان آمريكايى اصفهان گذراند وى در دوره دوم مجلس شوراى ملى به عنوان نماينده ارامنه جنوب به وكالت برگزيده شد.
ميرزا يانس بعد از كودتاى ١٢٩٩ ش، از جمله رجالى بود كه به زندان افتاد.
ميرزا يانس در ادوار سوم، چهارم، هفتم، هشتم و نهم نيز، نماينده ارامنه جنوب در مجلس شوراى ملى بود. وى در دوره دهم نيز به نمايندگى ارامنه برگزيده شد اما روز قبل از افتتاح مجلس شوراى ملى در خرداد ١٣٠٤ ش، درگذشت. (م).
(١٢). مراسله هيئت نمايندگان ارامنه تهران به رئيس الوزراء، ٦/ ١٢/ ١٢٩٩، اسناد مؤسسه تاريخ معاصر، شم ٤٢٧٧- ن.
(١٣). محمود خان جم (مدير الملك) در سال ١٢٦٤ ش، به دنيا آمد. اجداد او كرمانى بودند ولى پدرش در تبريز اقامت گزيد و جم در تبريز به دنيا آمد.
ابتدا او در تبريز كار خود را نزد دكتر كوپن، داروساز فرانسوى و طبيب وليعهد آغاز كرد. پس از آنكه زبان فرانسه آموخت به تهران آمد و در سفارت فرانسه، منشى و مترجم شد. در سال ١٢٨٨ ش، در اداره گمرك تهران نيز به كار ترجمه مشغول شد و در سال ١٢٩٨ ش، رئيس انبار غله دولتى شد. پيش از كودتاى ١٢٩٩ ش، از همكاران سيد ضياء الدين، در كميته زرگنده (آهن) بود.
در شهريور ١٢٩٩ ش، حسن پيرنيا او را خزانهدار كل كرد و سپس به مقام وزارت خارجه رسيد. در كابينه سيد ضياء نخست به وزارت خارجه و پس از يك ماه به وزارت ماليه منصوب شد. مناصب جم در عصر پهلوى به شرح ذيل بود. والى كرمان، دو بار والى خراسان؛ وزير داخله در شهريور ١٣١٢؛ نخستوزير از آذر ١٣١٤ تا آبان ١٣١٨؛ وزير دربار تا مهر ١٣٢٠؛ سپس سفيركبير ايران در مصر و بار ديگر وزير دربار در ١٣٢٦ و نيز مدتى سفير ايران در ايتاليا بود. در سال ١٣٣٥ ش، در دوره سوم و همچنين دوره چهارم مجلس سنا از طرف مردم كرمان به مجلس راه يافت و تا پايان عمر به اين سمت باقى بود. محمود جم در سال ١٣٤٨ ش، درگذشت.
(شرح زندگانى من، ج ٣، ص ٢٢٥، شرح حال رجال ايران، ج ٥، ص ٥- ٢٨٣ وBullard to Halifax ,٧ February ٠٤٩١ ,Fo ٦١٤ /٦٧ ).
(١٤). اسناد كابينه كودتا، ص ٦٧.