روز شمار تاريخ معاصر ايران - فراهانى، حسن - الصفحة ٨٢
در انتخابات پنجمين دوره مجلس شوراى ملى، سردار معظم به نمايندگى مردم نيشابور انتخاب شد. وى در اين دوره مجلس رئيس كميسيون نظام بود و همين امر موجب نزديكى او با سردار سپه گرديد. چند ماه بعد، وى از نمايندگى استعفا كرد و در شهريور ١٣٠٣ ش، وزير تجارت و فوائد عامه در دولت سردار سپه گرديد. وى در پى تصويب قانون لغو القاب و درجات نظامى در ١٣٠٤ ش، نام خانوادگى تيمورتاش را براى خود برگزيد.
پس از به سلطنت رسيدن رضا خان، تيمورتاش وزير دربار شد و از آن پس به عنوان راهنما و مشاور، كارگزار اصلى رضا شاه در بسيارى از امور گرديد.
تيمورتاش در اولين ماههاى سلطنت رضا شاه، پيشنهاد تشكيل حزب «ايران نو» را به وى داد. او ابتدا موافقت نمود، ولى چندى بعد، به دليل احساس خطر از ناحيه حزب، دستور انحلال آن را صادر كرد. تيمورتاش در دوره ششم مجلس شوراى ملى، مجددا از نيشابور به نمايندگى مجلس انتخاب شد. تيمورتاش در اين سالها قدرت مطلق بعد از شاه به حساب مىآمد. و عملا كارگردان سياست خارجى ايران بود و حل مسائل مهمى چون اختلافات ايران و انگلستان را بر عهده داشت. تيمورتاش به رغم نفوذ و قدرت فراوان بهطور ناگهانى در ٣ دى ١٣١١ بازداشت و از وزارت دربار عزل گرديد. تيمورتاش در ٩ مهرماه ١٣١٢ در زندان قصر به قتل رسيد.
خانواده او ابتدا به حوالى تربتجام و سپس به كاشمر در استان خراسان تبعيد و بعد از استعفاى رضا شاه به تهران منتقل شدند.
درباره علت بركنارى و سرنوشت بعدى تيمورتاش ديدگاههاى متفاوتى بيان شده است. تيمورتاش در طول حيات خود دو بار ازدواج كرد؛ همسر اول وى سرور السلطنه، دختر حاج خازن الملك (داماد نير الدوله و نوه دخترى على رضا خان عضد الملك نايب السلطنه) بود كه از وى صاحب چهار فرزند شد. سه پسر به نامهاى منوچهر، امير هوشنگ، مهرپور و يك دختر به نام ايراندخت. ايراندخت از روزنامهنگاران دهه ١٣٢٠ ش، و مدير روزنامه رستاخيز ايران بود. همسر دوم تيمورتاش (تاتيانا)، از ارامنه قفقاز بود كه از وى نيز صاحب دو دختر به نامهاى پريچهر و نوشآفرين شد. وى پس از جدايى از تيمورتاش به اتفاق دو دخترش در آمريكا اقامت كرد.
(يادداشتهاى دكتر قاسم غنى، ج ١، ص ١٦٧- ١٥٩؛ تاريخ انقلاب مشروطيت ايران، ج ٣، ص ٥٦٤؛ تيمورتاش در صحنه سياست ايران، ص ١١، ٢١، ١٢٠، ١١٤؛ زندگينامه رجال و مشاهير ايران، ج ٢، ص ٣١٩؛ ايران ديروز ...، ص ١٤١- ١٤٠؛ شرح زندگانى من، ...، ج ٢، ص ٨٧- ٨٥؛ سفرنامه بلوشر، ص ١٩٩- ١٩٨؛ صعود و سقوط تيمورتاش، ...، ٨٩- ٨٥ و ٤٣ و ٤٢ و ٣٢ و ٣٠ و ٢٧؛ خاطرات صدر الاشرف، ٢٤١- ٢٤٠؛ خاطرات سياسى فرخ، ص ٢٨٩ و ٥٠، ٣٥؛ تاريخ مختصر احزاب سياسى ايران، ج ١، ص ٥٧ و ١٣٤؛ دولتهاى عصر مشروطيت، ص ١٥٨ و ١٥٧ و ١٤٠؛ گاهنامه پنجاه ساله شاهنشاهى پهلوى، ج ١، ص ٤٤؛ خاطرات و خطرات، ص ٣٧١؛ تاريخ بيست ساله ايران، ج ٥، ص ٢١١ و ١٨٩؛ روزنامه اطلاعات، ٣/ ١٠/ ١٣١١، ص ٢؛ مقالات تقىزاده، ج ٥، ص ٦٥؛ «يادداشتهاى عباسقلى گلشائيان» در يادداشتهاى دكتر قاسم غنى، ج ٤، ص ٤٨٨- ٤٨٧).
______________________________
(٤). گنجينه اسناد، بهار و تابستان ١٣٧١، ص
٤٠؛ اسناد كابينه كودتا، ص ١٣٤.
(٥). روزنامه ايران، ١١/ ١/ ١٣٠٠، ص ٢.
(٦). زندگانى سياسى، اجتماعى سيد ضياء الدين طباطبايى، ص ٢١٨ و ٢١٧.
(٧). عيسى صديق (دكتر صديق اعلم) در سال ١٢٧٣ ش، در تهران به دنيا آمد.
وى فرزند ميرزا عبد اللّه خان شاملو ملقب به صديق التجار بود. عيسى صديق در سال ١٢٩٠ ش، براى تحصيل به فرانسه رفت و در سال ١٢٩٧ ش، دوره دانشسراى ورساى را بهپايان رساند و از دانشگاه پاريس دانشنامه رياضيات گرفت. صديق در سال ١٢٩٧ ش، پس از پايان تحصيلاتش در فرانسه به ايران بازگشت و به سمت بازرس مدارس منصوب شد. چندى نيز رئيس فرهنگ گيلان، رئيس تعليمات عالى، معلم مدرسه حقوق، دار الفنون و دار المعلمين مركزى، رئيس دفتر وزارت فوائد عامه، نماينده ايران در مجمع بين المللى آموزش و پرورش در ژنو و رئيس دفتر وزارت عدليه بود.
در سال ١٣٠٤ ش، به هنگام تشكيل مجلس مؤسسان، نماينده اين مجلس بود. علاوهبر مشاغل دولتى و فرهنگى، مدتى نيز مدير داخلى روزنامه مرد آزاد بود. در سال ١٣٠٩ ش، دكتر صديق بنا به دعوت دانشگاه كلمبيا براى مطالعه و تحقيق به آمريكا رفت و موفق به اخذ درجه دكتراى فلسفه از اين دانشگاه شد. با تحصيل در دانشگاه كلمبيا، بنا به درخواست عبد الحسين تيمورتاش وزير دربار پهلوى، اقدام به تهيه و تنظيم طرح تأسيس دانشگاه تهران نمود. صديق در سال ١٣١٠ ش، به ايران بازگشت و مأمور تأسيس دانشگاه تهران شد. پس از تأسيس دانشگاه تهران تا سال ١٣١٩ ش، رياست و استادى دانشسراى عالى دانشكده ادبيات و دانشكده علوم را عهدهدار بود.
در سال ١٣١٩ ش اداره كل انتشارات و تبليغات و راديو را تأسيس كرد و به رياست آن منصوب شد.
دكتر صديق در كابينه فروغى كه در شهريور ١٣٢٠ تشكيل شد، براى اولين بار به وزارت فرهنگ منصوب و در آذر ١٣٢٢ در كابينه على سهيلى نيز براى بار دوم به اين سمت انتخاب شد. در كابينه سهام السلطان بيات نيز كه در آذر ١٣٢٣ تشكيل شد، همين سمت را داشت و در كابينه قوام السلطنه نيز كه در شهريور ١٣٢٦ تشكيل شد هم اين سمت را حفظ كرد. مدتى رئيس دانشگاه تهران و استاد دانشگاه نيز بود. در مهر ١٣٣٩ براى ششمين بار در كابينه شريف امامى به وزارت فرهنگ منصوب شد. دكتر صديق پنج دوره سناتور انتخابى تهران بود و در تمامى ادوار نمايندگى، رياست كميسيون فرهنگ و هنر سنا را عهدهدار بود. دكتر عيسى صديق سرانجام در آذرماه ١٣٥٧ ش، در تهران درگذشت. (يادگار عمر، ص ١- ٤٤؛ زندگينامه رجال و مشاهير ايران، ج ٤، ص ٢٠٠- ٢٠٥؛ ذكاء الملك فروغى و شهريور ١٣٢٠، ص ٢٧ و ٤٣ و ٤٤ و ٦١ و ١٤٨).
(٨). روزنامه ايران، ١١/ ١/ ١٣٠٠، ص ٢.
(٩). اسناد وزارت خارجه فرانسه، ٣٠ مارس ١٩٢١، مجلد ٢٦، ص ٩١، تلگرام شماره ٩٥.
(١٠). روزنامه ايران، ١١/ ١/ ١٣٠٠، ص ٢.
(١١). همان، ص ١.
(١٢). گزارشهاى كنسولگرى انگليس در مشهد، ص ٤١.