به دنبال ارسال گزارشى از حكومت اصفهان‌ ٢٠ مبنى بر حمل پول نقره از سوى بانك شاهنشاهى و تجار اصفهان به خارج از كشور، وزارت امور خارجه از بانك شاهنشاهى مركز خواست:

به بانك شاهنشاهى شعبه اصفهان تأكيد نمايد ٢١ از حمل پول نقره به خارج از كشور كه سبب اختلال در امور تجارت شده و منافى مصالح عمومى است، احتراز شود. ٢٢

______________________________
(١). جلفا يكى از شهرهايى است كه در ٦٧ كيلومترى شمال مرند واقع شده و از شمال به رودخانه ارس مرز ايران و شوروى و از جنوب به بخش زنوز و از شرق به بخش ديزمار و از غرب به دهستان اوغلى محدود است. جلفا داراى مرزبانى و گمرك است و خطآهن و شوسه تبريز و قفقاز از اين شهرستان مى‌گذرد.

(٢). لنين، ولاديميرايليچ: نام خانوادگى واقعى وى يوليانوو بود، اما هنگام شركت در فعاليت‌هاى محرمانه سياسى در سال ١٩٠١ نام مستعار لنين را برگزيد و از آن پس نيز همين نام بر روى او باقى ماند. او در ٢٢ آوريل سال ١٨٧٠ م در سيمبريك، كه بعدا به افتخار او يوليانووسك نام گرفت، به دنيا آمد. در سال ١٨٨٧ برادر بزرگش به اتهام شركت در توطئه قتل عليه تزار روسيه دستگير و اعدام شد. در آن زمان بنا به علل سياسى و اختلاف طبقاتى شديد و عدم وجود حقوق اساسى براى شهروندان، بيشتر مردم از حكومت وقت ناراضى بودند و اعضاى جوانتر طبقه متوسط، كه لنين هم جزو آنها بود، با تشكيل گروه‌هاى سياسى سعى داشتند تغييراتى در جامعه به وجود آورند. لنين خود به مطالعه دقيق آثار «كارل ماركس»، يكى از بنيان‌گذاران نظريه كمونيسم پرداخت. ماركس معتقد بود كه مردم نبايد داراى مغازه، كارخانه، زمين و املاك ديگر به صورت شخصى باشند و طبقه كارگر بايستى طى انقلابى اين دارايى‌ها را تصرف كرده و در اختيار عموم قرار دهد. لنين شديدا تحت تأثير اين افكار قرار گرفت و بر آن شد كه در روسيه انقلابى كمونيستى به راه اندازد. لنين در سال ١٩٠٥ به علت بروز يك‌سرى شورش‌هاى انقلابى در روسيه، به كشورش بازگشت و فعاليت‌هاى سياسى خود را در خفا از سرگرفت. دو سال بعد به كشور سوئيس گريخت و تا سال ١٩١٧ در خارج از كشور باقى ماند، ولى به رهبرى فعاليت‌هاى انقلابى ادامه داد. در فوريه ١٩١٧ كه دولت‌هاى روسيه و آلمان در حال جنگ بودند، انقلاب در «سن‌پطرزبورگ»، مسكو و ساير شهرهاى بزرگ آغاز شد. تزار از رأس قدرت بركنار گشت و حكومتى موقت به روى كار آمد. در اين ميان لنين در آوريل ١٩١٧ با كمك حكومت آلمان وارد روسيه شد و بلافاصله رهبرى مبارزات براى دستيابى بلشويك‌ها به قدرت را بدست گرفت. وى در نوامبر همان سال به قدرت رسيد و رئيس حكومت جديد روسيه شد، و بدين‌ترتيب اولين حكومت كمونيستى در جهان به وجود آمد. لنين در سال ١٩٢٤ چشم از جهان فروبست و جسدش نگهدارى موميايى گرديد و در مقبره‌اى مرمرين در مسكو در معرض نمايش گذاشته شد. (دائرة المعارف بزرگ زرين، ج ٢، ص ١٤٢٧ و ١٤٢٨).

(٣). تلگراف اسماعيل اميرفضلى به رئيس اركان حرب كل قشون، ٤/ ٢/ ١٣٠٠، اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، س ١٣٠٠، پ ٩٧، ص ٣٣.

(٤). مخبر الدوله: حسينقلى خان، فرزند عليقلى خان مخبر الدوله (١٣٣٥- ١٢٦٤ ق) در سال ١٢٩٣ به معاونت پدرش كه وزير تلگراف بود منصوب شد. در ١٢٩٥ به رياست تلگراف تعيين و در سال‌هاى ١٣٠١ و ١٣١٥ به ترتيب ملقب به مخبر الملك و مخبر الدوله گشت. نامبرده از سال ١٣١٣ به مدت ده سال وزير تلگراف بود. سپس مجددا از سال ١٣٢٦ تا يك سال بعد (٨٨- ١٢٨٧ ش) در كابينه‌هاى ميرزا احمد خان مشير السلطنه و ابو القاسم خان ناصر الملك به وزارت پست و تلگراف منصوب گرديد. (شرح حال رجال ايران، ج ٥، ص ٨٩).

(٥). يادداشت سفارت روس به وزارت امور خارجه، ٤/ ١٢/ ١٣٠٠، اسناد وزارت خارجه، س ١٣٠٠، ك ٢، پ ٢١، ص ٤.

(٦). ياور: سرگرد.

(٧). سلطان: سروان.

(٨). نايب: ستوان.

(٩). آسپيران: افسريار.

(١٠). وكيل: استوار.

(١١). تابين: سرباز ساده.

(١٢). سورچى: درشكه‌چى و كالسكه‌ران، راننده ارابه و دليجان.

(١٣). استاژ: دوره خدمتى كه داوطلبان و مبتديان براى فراگرفتن پيش از استخدام رسمى مى‌گذرانند.

(١٤). تلگراف محمود آيرم به رئيس اركان حرب كل قشون، ٤/ ١٢/ ١٣٠٠، اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، س ١٣٠٠، پ ٩٧، ص ٣٦.

(١٥). روزنامه بدر، ٩/ ١٢/ ١٣٠٠، ص ١.

(١٦). مراسله نمايندگى مختار دولت روسيه شوروى به وزارت خارجه، ٤/ ١٢/ ١٣٠٠، اسناد وزارت خارجه، س ١٣٠٠، ك ٣١، پ ١، ص ٩٧.

(١٧). اين نامه‌نگارى پس از اين ماجرا بود كه يكى از اهالى دولت‌آباد در حالى كه هيزم حمل مى‌كرده و در حال عبور از سرحد بوده است، مورد اصابت گلوله از سوى پست‌هاى سرحدى شوروى قرار مى‌گيرد. (اسناد وزارت خارجه، س ١٣٠٠، ك ٤٤، پ ٤٥، ص ١٢).

(١٨). مراسله نمايندگى مختار شوروى در ايران به وزارت خارجه، ٤/ ١٢/ ١٣٠٠، اسناد وزارت خارجه، س ١٣٠٠، ك ٤٤، پ ٤٥، ص ١٢.

(١٩). روزنامه ايران، ٥/ ١٢/ ١٣٠٠، ص ١.

(٢٠). حكومت اصفهان در گزارش خود اظهار داشت كه در جلوگيرى از خروج نقره توسط اتباع داخلى، اقدامات جدى به عمل آورده است ولى در مورد بانك شاهنشاهى لازم است كه از سوى بانك مركزى به آنان تذكر داده شود. (اسناد وزارت خارجه، س ١٣٠٠، ك ٣٠، پ ١٧، ص ٦).

(٢١). بانك در پاسخ به وزارت امور خارجه، مدعى شد كه بانك شاهنشاهى نقشى در خروج پول نقره از ايران ندارد و هيچ پولى را به خارج حمل ننموده است و اگر تجار ايرانى دست به چنين اقدامى زده‌اند، مسئوليت جلوگيرى از آن به عهده دولت ايران خواهد بود (اسناد وزارت خارجه، س ١٣٠٠، ك ٣٠، پ ١٧، ص ٧).

(٢٢). مراسله وزارت خارجه به بانك شاهنشاهى، ٤/ ١٢/ ١٣٠٠، اسناد وزارت خارجه، س ١٣٠٠، ك ٣٠، پ ١٧، ص ٦.