______________________________
(١). سواد تلگراف رئيس تلگرافخانه خوزستان به رياست كل اداره تلگراف، ٢١/ ١٢/ ١٢٩٩، اسناد وزارت خارجه، س ١٣٣٩ ق، ك ٣١، پ ٢٦، ص ٢٥.

(٢). روزنامه ايران، ٢٣/ ١٢/ ١٢٩٩، ص ٢.

(٣). حسينقلى خان معاضد الملك در سال ١٢٩٣ ق، در تهران متولد شد و در سال ١٣١٧ ق، با عضويت در كارگزارى بجنورد به خدمت وزارت خارجه درآمد. در طى سال‌هاى ١٣٢٤ و ١٣٢٩ ق، نايب اول كارگزارى خراسان و در سال ١٣٣١ ق، رئيس تذكره خراسان شد. (رجال وزارت خارجه در عهد ناصرى و مظفرى، ص ١٦٢).

(٤). گزارش‌هاى كنسولگرى انگليس در مشهد، ص ٣٨.

(٥). كسرائيل خانم كه بعدها ملقب به افتخار الدوله و سپس بانوى عظمى گرديد. در سال ١٢٧٣ ق، از عفت السلطنه همسر صيغه‌اى ناصر الدين شاه متولد گرديد و شش سال قبل از اين تاريخ، ناصر الدين شاه، از همين زن صاحب يك پسر به نام مسعود ميرزا شده بود كه بعدها به ظل السلطان ملقب شد. عفت السلطنه مادر افتخار الدوله و ظل السلطان به خاندان سلطنتى قاجار تعلق نداشت و دختر موسى رضا بيك بود. وى همسر صيغه‌اى ناصر الدين شاه بود. كسرائيل خانم افتخار الدوله در ١٤ جمادى الثانى ١٣٠٣ ق، در زمان تحويل سال و سلام عيد نوروز لقب «بانوى عظمى» را از سوى ناصر الدين شاه گرفت.

پس از آنكه، صارم الدوله شوهر بانوى عظمى به دستور ظل السلطان در تاريخ ٣ جمادى الثانى ١٣٠٥ كشته شد، ظل السلطان دارائى صارم الدوله را تصاحب كرد و خواهرش بانوى عظمى نيز، از اين تاريخ به بعد، رسما براى خود شوهرى اختيار ننمود و هميشه با برادر خود به‌سر مى‌برد.

در سال ١٣٢٦ ق، در جريان جنبش مشروطيت خانه بانوى عظمى توسط قزاقان خراب و اسباب و اثاثيه آن به غارت رفت بانوى عظمى تابعيت روسى داشته و براى آن‌كه ماليات املاك خود را نپردازد از اين موضوع استفاده مى‌كرد و سفارت روسيه نيز، از او حمايت مى‌نمود.

سبب تابعيت روسى بانوى عظمى نيز، شوهرش صارم الدوله بود، زيرا پدر صارم الدوله يعنى سردار حسين ايروانى تبعه روس بود و بانوى عظمى نيز چون بعد از مرگ شوهرش همسر ديگرى اختيار نكرده بود، تبعه روسى قلمداد مى‌شد. (منتظم ناصرى، ج ٣، ص ٢٠٦٢؛ خاطرات ظل السلطان، ج ١، ص ١٩؛ شرح حال رجال ايران، ج ١، ص ٥١؛ روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه، ص ٤٢٠).

(٦). دواير ژاندارمرى، نظميه و ماليه در اين باغ مستقر شدند و علاوه بر اين، مقرر شد در عصر روزهاى دوشنبه و جمعه اين مكان به عنوان گردشگاه عمومى مورد استفاده مردم قرار گيرد. (اسناد وزارت خارجه، س ١٣٣٩ ق، ك ٤٦، پ ٥، ص ٧٦).

(٧). تلگراف كارگزارى اصفهان به وزير امور خارجه، ٢٢/ ١٢/ ١٣٠٠، اسناد وزارت خارجه، س ١٣٣٩ ق، ك ٤٦، پ ٥، ص ٧٥.

(٨). روزنامه ايران، ٢١/ ١٢/ ١٢٩٩، ص ٢.

(٩). اسفندآباد از توابع شهرستان قروه در استان كردستان مى‌باشد و در شرق اين شهرستان واقع شده است.

(١٠). روزنامه ايران، ٢١/ ١٢/ ١٢٩٩، ص ٢.

(١١). اسناد ملى ايران، شم ت ٢٩٣٠٠١٤٧٩.