فاسق و موارد امر به معصيت حاكم را شامل نمى‌شود.[١] اشكال سوم: ممكن است گفته شود كه در روايات بسيارى و در كتب تفسيرى مهم شيعه، مصداق او لو الامر فقط معصومين عليهم السّلام ذكر شده است و اين خود دليل ديگرى (غير از اطلاق لفظ اطيعوا) است بر منحصر دانستن «او لو الامر» به معصومين عليهم السّلام.

پاسخ: در پاسخ به اين نكات اشاره كرد:

١. حصر او لو الامر در معصومين عليهم السّلام حصر اضافى است در مقابل پيشوايان جور كه داعيه امامت داشتند.[٢] اصولا ظرف زمانى صدور اين‌روايات زمانى است كه حاكمان جور بنى اميه و بنى عباس به‌عنوان خليفه رسول خدا و او لو الامر جامعه اسلامى، بر مسلمانان ستم روا مى‌داشتند. بنابراين اگر ائمه عليهم السّلام «او لو الامر» را به گونه‌اى تفسير مى‌كردند كه مصاديق آن ديگران را نيز شامل مى‌شد، خود اين مجوزى بود كه حاكمان جور براى ظلم‌وجور خود بر مردم، با آن استدلال كنند.[٣] به اين‌روى، ائمه عليهم السّلام هميشه او لو الامر را بر مصداق حقيقى و شاخص و بارز آن تفسير كرده‌اند.

٢ اين‌روايات مانند روايات فراوان ديگرى است كه در تفسير پاره‌اى از عناوين قرآنى همچون‌ «صادقين»، «اهل الذكر» و «الذين يعلمون» آمده و آنها را با امامان معصوم عليهم السّلام تطبيق داده است.

مثلا در تفسير شبر ذيل آيه‌ «فاسئلوا اهل الذكر إن كنتم لا تعلمون»[٤] آمده است: «عنهم عليهم السّلام نحن اهل الذكر».[٥] اين‌روايات درصدد نشان دادن بارزترين و كامل‌ترين مصاديق عناوين مذكور بوده‌اند. به‌

[١] . برخى از بزرگان دراين‌باره گفته‌اند:« بر فرض كه اطلاقى براى اين آيه وجود داشته باشد، شكى نيست كه اطلاق آن با بسيارى از آيات ديگر مقيد مى‌شود؛ نظير آيه‌\i و لا تطيعوا الامر المسرفين».\E( جوادى آملى، عبد اللّه، ولايت فقيه رهبرى در اسلام، ص ١٨٢).

[٢] . منتظرى، حسينعلى، دراسات فى ولاية الفقيه، ج ١، ص ٤٣٨.

[٣] . در اين مورد گفته شده:« ... و ما ورد فى تفسيره من أن المراد الائمه عليهم السّلام لا ينافى ذلك حيث أن ذلك لنفى ولاية ولاه الجورو انهم عليهم السّلام هم او لو الامر ...».( تبريزى، ميرزا جواد، ارشاد الطالب، ج ٣، ص ٣٩- ٤٠).

[٤] . نحل، ٤٣.

[٥] . شبر، عبد اللّه، تفسير شبر، ج ٢، ص ٢٣٩.