نیز محمد حسین مظفر،[١] آیة الله بروجردی[٢] و آیة الله تبریزی در چند جا[٣] با صراحت
این موضوع را رد کرده‌اند و ساحت پیامبر اسلام٦ را از این که برای نماز در خواب مانده باشد، مردود دانسته‌اند.

آیة الله خویی بعد از اشاره به این مسأله و پذیرش دلالت تام و تمام روایات بر موضوع، پذیرفتن مضمون آنها را دشوار دانسته و در پایان، گفته است که علم آن را باید به اهلش واگذار کرد و یا آنها را حمل بر تقیه باید کرد.[٤]

بررسی و تحلیل آنچه گذشت

در باره این موضوع از منابع شیعی، هشت حدیث را با عبارت‌های مختلف از ائمه معصوم: نقل کردیم که هر چند بیشتر آنها اعتبار و صحت لازم را نداشت، اما در میانشان روایاتی
که بر اساس سنجش‌های رجالی معتبر باشند، نیز وجود دارد. با این وجود، واضح است که
صرف صحت و اعتبار روایت نمی‌تواند معیار پذیرش باشد؛ چون در موراد مشابه، با این که
روایت معتبر و مورد قبولی وجود دارد، اما مضمون آن احادیث مورد قبول پذیرش قرار نگرفته است؛ مثلاً با وجود روایات معتبر در باره سهو النبی، از جمله موثقه سماعه[٥] و صحیحه سعید اعرج،[٦] تقریباً تمامی علمای شیعه، بجز شیخ صدوق و استادش ابن الولید، این قضیه
را نپذیرفته‌اند.

بنا بر این، نمی‌توان فقط به دلیل این که در باره موضوعی، حدیث و یا چند حدیث معتبر وجود داشته باشد، آن را به عنوان یک امر قطعی و حتمی تلقی کرد؛ چون اولاً برخی از عالمان شیعه همانند سید مرتضی (م٤٣٦ق) اصولاً عمل کردن به مفاد خبر واحد را قبول ندارند[٧] و ثانیاً کسانی هم که خبر واحد را حجت دانسته‌اند، هرگز رأی به حجیت مطلق اخبار آحاد نداده‌، بلکه با شرایط و ضوابط خاصی آن را پذیرفته‌اند؛ از جمله این که مفاد حدیث نباید مخالف با قرآن باشد؛ چنان که در روایاتی چند این عدم مخالفت مورد تصریح واقع شده است.[٨] بسیاری از علما نیز بر اساس همین گونه روایات، عمل به خبر واحد را مشروط به مخالفت نداشتن با کتاب و سنت

[١]. همان، ص٦٦.

[٢]. پژوهشی در باب علم امام، ص١٦٣.

[٣]. بهجة الفقیه، ص١٥٠.

[٤]. مستند الشیعة، ج٧، ص٢٨١.

[٥]. رسالة عدم سهو النبی، ص٢٧.

[٦]. همان، ص٢٨.

[٧]. به نقل از: رسائل فقهیه شیخ انصاری، ص٣٢١-٣٢٢.

[٨]. جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج١٣، ٧٢-٧٦.