از این رو، اقوالی که مقصود از الکتاب را تورات، مطلق کتاب یا کتب آسمانی نزول یافته بر انبیای سلف دانسته‌اند،[١] به دلیل مخالفت با ظهور[٢] و تعارض با سیاق آیات،[٣] عدم تناسب با آیات قبلی،[٤] از نظر مفسران امامیه مردود است. از این رو، الف و لام در الکتاب در آیه «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ» ال عهد است؛ یعنی همین کتاب وحی شده بر حضرت محمد٦ را به ارث دادیم، نه این که مقصود الف و لام جنس باشد که در این صورت کتاب به معنای کتاب‌های آسمانی پیشین خواهد شد و[٥] از مفسران کهن نیز مقاتل بن سلیمان (م١٥٠ق) مقصود از «الکتاب» در این آیات را به قرآن تفسیر کرده[٦] و شماری دیگر از مفسران اهل سنّت نیز همانند بغوی،[٧] سمعانی،[٨] نسفی[٩] و ... ، همین نظر را اختیار کرده‌اند. مقصود از وراثت نیز آگاهی جامع و خطا ناپذیر از تمامت قرآن و سنّتِ پیامبر٦ در تبیین و تعلیم قرآن است که از طریق وراثت به وارثان انتقال یافته باشد. لازمه این آگاهی اعطای فهم و قوۀ استنباط ویژه و خطا ناپذیری به وارثان است؛ به گونه‌ای که تحصیل آن فراتر از تعلیم و تعلّم عادی باشد. مراد از وصف برگزیده(اصطفینا) نیز انتخابی و انحصاری بودن وراثت از طریق وحی است؛ یعنی انتخاب افراد به عنوان وارثان قرآن وحیانی و الهی بوده و بر حکمتی خاص استوار است. از این رو، عمومیت بردار و قابل توسعه نیست. از مسائل بحث بر انگیز در این آیات مفهوم و مصادیق وارثان برگزیدۀ کتاب است که منجر به پیدایش دو دیدگاه متقابل در مذاهب اسلامی شده است.

دیدگاه اهل سنّت

دیدگاه عالمان اهل سنّت در تبیین و تعیین وارثان از تکثر اجمالی در مفهوم و تنوع در مصادیق برخوردار است. مفسران غیر امامی سعی داشتند مفهومی موسع و فراگیر از آیه ارائه کنند و آن را شامل عموم امت اسلامی،[١٠] صحابه و تابعان،[١١] حاکمان و عالمان بدانند[١٢]. از مجموع اقوال

[١]. برای نمونه مقایسه کنید: همان، ح ١٣٧ با ١٤١؛ ١٨٥ با ١٩٥ و ١٩٦؛ ٢٩٦ با ٢٩٨؛ ٣٥٤ با ٣٥٦؛ ٤٩٢ با ٤٩٣؛ ٥٢٩ با ٥٣٥؛ ٦٥٩ با ٦٥٥.

[٢]. برای نمونه مقایسه کنید: همان، ح٤٣٥ با الکافی، ج٢، ص٢٧٤؛ ح٦١٣ و تأویل الایات الظاهرة، ج٢، ص٧٣٩.

[٣]. همان، ح٧٥، ٩٣ ٩٩، ١٩٣، ٢٤١، ٣٢٩، ٣٣٢، ٣٤٢، ٣٤٣، ٣٤٦، ٣٤٩، ٣٥٢، ٣٩٩، ٤٨٤، ٤٨٧، ٥٦٦.

[٤]. برای نمونه ر.ک: البیان فی تفسیر القرآن، ص٢٢٦- ٢٣٣؛ القرآن و روایات المدرستین، ج٣، ص٢٣٣-٨٤٤.

[٥]. کتاب القرائات، ح١٧-١، ٩٥، ١٢٨، ١٨٨، ٢٥٨، ٢٤٢، ٢٦٦، ٢٨١، ٢٨٣، ٣١٠، ٣١٢، ٣٢٤، ٣٢٧، ٣٤١، ٤٢٠، ٤٤٠، ٤٤٣، ٤٤٤، ٤٦٠، ٥١٨، ٥٨٣، ٦٥٤، ٦٩٧، ٧١٦.

[٦] استادیار دانشگاه تهران(پردیس قم).

[٧] عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی _ واحد علوم و تحقیقات.

[٨]. سوره فاطر، آیه ٣١- ٣٣: و آنچه از کتاب به سوی تو وحی کرده‌ایم، خود حق [و] تصدیق‌کننده [کتاب‌های‌] پیش از آن است. قطعاً خدا نسبت به بندگانش آگاهِ بیناست. سپس این کتاب را به آن بندگان خود که [آنان را] برگزیده بودیم، به میراث دادیم؛ پس برخی از آنان بر خود ستمکارند و برخی از ایشان میانه‌رو، و برخی از آنان در کارهای نیک به فرمان خدا پیشگام‌اند؛ و این خود توفیق بزرگ است. [در] بهشت‌های همیشگی [که‌] به آنها درخواهند آمد. در آنجا با دستبندهایی از زر و مروارید زیور یابند و در آنجا جامه‌شان پَرنیان خواهد بود.

[٩]. التبیان، ج٨، ص٤٢٩؛ مجمع البیان، ج٨، ص٢٤٤؛ المیزان، ج١٧، ص٤٤؛ تفسیر منهاج الصادقین فی الزام المخالفین، ج٧، ص٤٤٧.

[١٠]. جامع البیان فی تاویل آی القرآن، ج٢٢، ص١٥٩ - ١٦٣.

[١١]. مجمع البیان، ج٨، ص٢٤٤.

[١٢]. المیزان، ج١٤، ص٤٤.