علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٧٧ - گونه شناسی روایات القرائات
عن ابی جعفر قال: تلا ...و اولی الامر منكم، قال: ایانا عنی خاصة ...[١]
و تعبیر «هکذا نزل بها جبرئیل» نیز بیانگر وحی بیانی است، نه وحی قرآنی. گاه این قرائتها در منابع دیگر، شکلی تفسیری دارد. نمونههای زیر گویای این نکته است.
یکی از اصحاب امام صادق نزد ایشان آیه «ائت بقرآن غیر هذا أو بدّله» را تلاوت میکند و ایشان میفرماید: «قال: فلیس قد بدّله انما قیل: ائت بقرآن غیر هذا أو بدّل صاحبک الذی نصبته لنا ...»[٢]. این روایت در کتابهای دیگر، بدین شکل وجود دارد:
عن ابی عبد الله فی قول الله «ائت بقرآن غیر هذا أو بدّله»، یعنی امیر المومنین.[٣]
در دو روایت آیه اول سوره مومنون این گونه آمده است: «قد افلح المُسَلّمون»[٤]؛ حال آن که در نقلی از مختصر البصائر میخوانیم:
عن كامل التمار قال قال لی أبو جعفر٧ یا كامل أتدری ما قول الله عز وجل Gقد أفلح المؤمنونF؟ قلت: أفلحوا فازوا و ادخلوا الجنة. قال: قد أفلح المسلمون ان المسلمین هم النجباء.[٥]
به نظر میرسد که امام در همه این روایات سر آن دارد که مؤمنان را به تسلیم شوندگان
تفسیر کند.
آیه ٨ و ٩سوره تکویر در روایاتی به صورت «و اذا المودّة سئلت بأی ذنب قتلت» قرائت
شده است[٦] و در دیگر، نگاشته همین آیه با قرائت مشهور و ذیلهای تفسیری مشابه با القرائات ذکر شده است.[٧]
شماری از آیاتی که چنین تغییری در آنها رخ بسته، در دیگر روایات کتاب سیاری بر اساس قرائت مشهور آمده است[٨]. در پارهای از روایات، امام کلماتی را جایگزین ضمایر موجود در آیه نموده است. در برخی از این موارد، مقصود امام تعریض به تفاسیر اهل سنّت است، نه ارائه قرائتی جدید؛ برای نمونه آیه «...فانزل الله سکینته علیه» به صورت «...فانزل الله سکینته علی رسوله» آمده است.[٩] حتی وقتی صحابی بیان میکند که ما آن را این گونه قرائت نمیکنیم، امام
[١]. تفسیر القمی، ج١، ص٣٢٨؛ تفسیر العیاشی، ج٢، ص١٧.
[٢]. کتاب القرائات، ح٦٦٧.
[٣]. همان، ح٦٦٥، ٦٦٦.
[٤]. همان، ح٣٤، ٣٥، ٣٦، ٣٨، ٣٩، ٤٥، ٥٧، ٨٤، ٨٩، ٩١، ١٠٠، ١٠١، ١٠٢، ١٠٣، ١٠٥، ١٠٧، ١٠٨، ١١١، ١١٤، ١١٦، ١٢٥، ١٢٦، ١٣٠، ١٤٣، ١٤٤، ١٤٥، ١٤٧، ١٥١، ١٦٦، ١٦٧، ١٧٤، ١٧٧، ١٧٩، ١٨٥، ١٩٠، ١٩٢، ١٩٤، ٢١٠، ٢١٢، ٢١٣، ٢١٤، ٢١٥، ٢١٦، ٢١٧، ٢١٨، ٢١٩، ٢٢٠، ٢٢٢، ٢٢٤، ٢٢٦، ٢٢٧، ٢٣٠، ٢٣٢، ٢٤٠، ٢٣٤، ٢٤٦، ٢٤٧، ٢٤٨، ٢٤٩، ٢٥٤، ٢٦٠، ٢٦١، ٢٦٢، ٢٦٥، ٢٦٨، ٢٧١، ٢٧٢، ٢٧٣، ٢٧٨، ٢٨٧، ٢٨٨، ٢٨٩، ٢٩٠، ٢٩١، ٢٩٤، ٣٠٢، ٣٠٣، ٣٠٤، ٣٠٨، ٣٠٩، ٣٢٦، ٣٢٨، ٣٣٦، ٣٤٨، ٣٥٤، ٣٦١، ٣٦٢، ٣٦٣، ٣٦٥، ٣٦٩، ٣٧٩، ٣٨١، ٣٨٢، ٣٨٣، ٤٠٥، ٤٠٦، ٤٠٧، ٤١٢، ٤١٣، ٤١٤، ٤١٥، ٤١٧، ٤٢٣، ٤٣٩، ٤٤٦، ٤٥١، ٤٥٥، ٤٥٦، ٤٦٤، ٤٦٥، ٤٧٤، ٥٠٢، ٥٠٣، ٥٣٤، ٥٣٥، ٥٣٧، ٥٤٠، ٥٤٥، ٥٤٦، ٥٤٧، ٥٤٩، ٥٥٤، ٥٦٠، ٥٧١، ٥٧٢، ٥٧٤، ٥٨٤، ٥٨٦، ٥٨٧، ٥٨٨، ٥٨٩، ٥٩١، ٥٩٧، ٥٩٨، ٦٠٥، ٦١٨، ٦١٩، ٦٢٠، ٦٢١، ٦٢٤، ٦٢٥، ٦٢٦، ٦٢٧، ٦٢٨، ٦٢٩، ٦٤٢، ٦٥٢، ٦٥٣، ٦٥٥، ٦٥٦، ٦٥٧، ٦٥٨، ٦٦٤، ٦٧٠، ٦٧١، ٦٧٢، ٦٧٣، ٦٨٥، ٧١٢.
[٥]. همان، ح٢٢٦.
[٦]. همان، ح٢٢٧.
[٧]. همان، ح١٤٧.
[٨]. همان، ح١٣٢.
[٩]. همان، ح٢٣٠.