به پیشنهاد ایشان آن را به صورت کتابی جداگانه در دو جلد نگاشت. پس از بازبینی و اضافه کردن‌های چند باره در چهارده جلد سامان یافت. بنا بر این، این کتاب به مدت چهل سال (١٣٥٤-١٣٩٠به بعد) در دست تألیف، تنظیم و تجدید نظر بوده است.[١]

قاموس الرجال، همچون تنقیح المقال، شامل مقدمه، متن اصلی و خاتمه است. شوشتری در مقدمه، برخی اشکالات و اشتباهات تنقیح المقال را به اختصار، ذکر کرده و سپس در ٢٩ فصل، مبنای انتقادات رجالی خود را نسبت به آرا و دیدگاه‌های رجالی مامقانی و دیگر رجالیان یاد آور شده و مثال‌هایی برای هر یک ذکر کرده است. متن اصلی، متشکل از چهار بخش است: نام‌ها _ که حجم زیادی از کتاب بدان تخصیص یافته است _ کنیه‌ها، القاب و نام زنان راوی حدیث. وی در هر بخش، راویان را به ترتیب الفبا آورده و پس از ذکر بخش‌هایی از قول مامقانی، تعلیقات خود را بعد از تعبیر «اقول» بیان کرده و اشتباهات وی را در زمینه‌های مختلف یاد آور شده و بر مبنای دیدگاه رجالی خود تصحیح کرده است. او همچنین در مواردی که مامقانی شرح حال راوی را ذکر نکرده، مطالبی را از کتاب‌های رجال و تاریخ در باره راوی آورده و طبقه او را مشخص کرده و گاه عناوین جدیدی افزوده است. خاتمه نیز شامل شانزده فایده است و اشکالات شوشتری بر خاتمه تنقیح المقال است.[٢] ایشان برای تألیف این کتاب، آنچه کتاب در تراجم احوال رجال بوده، فراهم آورده‌ است که بیشتر آنها نسخه‌های منحصر به فرد هستند.[٣]

منابع فن[٤] رجال در قاموس الرجال

منابع مستقیم

مقصود از منابع مستقیم فن رجال تمام کتب و رساله‌هایی است که به موضوع معرفی و ارزیابی راویان از جوانب مختلف می‌پردازند. شوشتری عناوین منابع مستقیم فن رجال را گونه‌شناسی کرده است. وی عناوین متداول کتب رجال را چنین معرفی می‌کند: «الرجال»، «معرفه الرجال»، «تاریخ الرجال»، «فهرست»، «ممدوحین و مذمومین» و «مشیخه». هر یک از این عناوین موضوع خاصی را پوشش می‌دهند.[٥] برای مثال، موضوع کتب فهرست، به مانند فهرست نجاشی و شیخ، کسانی است که کتابی نگاشته‌اند. موضوع کتب معرفة الرجال، از جمله کتاب کشی، راویانی است که در باره آنها مطلب یا روایتی رسیده است که در شناخت آنها می‌توان از آن استفاده کرد.

[١]. الاعتقادات فی دین الإمامیة، ص١١٥-١١٦.

[٢] استادیار دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد.

[٣] استادیار دانشگاه یزد.

[٤]. قاموس الرجال، مرکز نشر الکتب، ج١، ص٤.

[٥]. همان، انتشارات جامعه مدرسین، ج١، ص١٢.