این مهم در بین پژوهش‌گران علوم حدیثی کاملاً مورد توجه قرار گرفته و آثار بسیاری در مورد آن قلم خورده است. اما توجه به این نکته دارای اهمّیّت است که مهم‌ترین تشکیل دهندۀ مقام بیان و فضای صدور حدیث، مخاطب امام معصوم٧ است؛ چرا که حالات و روحیات مخاطب از نخستین عواملی است که فضای سخن را به وجود می‌آورد. از سوی دیگر، معصومان ما بلیغ‌ترین انسان‌ها بوده‌اند که جز به اقتضای حال سخن نمی‌راندند و در رویارویی با افراد مختلف، بنا بر سطح عقل و فهم افراد و میزان بهرۀ آنها از ایمان و تقوی سخن می‌گفتند. بنابراین، به طور مسلم شناسائی مخاطب امام و حال وی، در فهم مقصود امام از حدیث تأثیری مستقیم دارد.

اما سؤال اینجاست که در بررسی مخاطب معصوم٧ به کدام ویژگی‌های او لازم است توجه شود و شناخت این ویژگی‌ها چگونه در فهم بهتر مراد حدیث اثر گذار خواهد بود. در این پژوهش سعی می‌شود مهم‌ترین صفات مخاطب که موجب نوع خاصی از خطاب معصوم می‌شود و شناخت آن به فهم بهتر روایات کمک می‌کند را معرّفی کرده و مورد بررسی قرار دهیم.

خصوصیات مخاطب

ویژگی‌های اعتقادی

اوّلین و مهم‌ترین ویژگی راوی که در نوع خطاب معصوم٧ اثرگذار است، خصوصیات اعتقادی و باورهای دینی و مذهبی اوست. امامان معصوم: با توجه به دین مخاطب، گرایشات مذهبی، میزان پایبندی او به اصول اعتقادی و درجۀ ایمان و تقوای مخاطب با او سخن می‌گفتند؛ به گونه‌ای که خطاب معصوم٧ به مسلمان و غیر مسلمان، شیعه و غیر شیعه، امامی و غیر امامی، غالی و قاصر و حتی مؤمن و غیر مؤمن با یکدیگر متفاوت و هریک متناسب با شرایط خود است.

مهم‌ترین ویژگی خطاب‌های معصومان: بر اساس اعتقادات مخاطب را، بخصوص در احتجاجات و استدلال‌ها، می‌توان خطاب بر پایۀ اصول پذیرفته شده نزد مخاطب و پس از آن ظرفیت مخاطب معرفی کرد.

موحّد و غیر موحّد

نخستین ویژگی اثر گذار اعتقادی که می‌تواند گونۀ خاصی از خطاب معصوم٧ را به دنبال داشته باشد، موحّد و غیر موحّد بودن مخاطب است.

در این باره می‌توان گفت بیشتر سخنانی که امامان معصوم: با مخاطبان غیر موحّد