علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٨ - اصل حمل بر صحت اعتبار و كاربست
علت این کار را بپرسند، بلافاصله به عوامل بیرونی مانند حواسپرتی یا عجله و یا ندیدن چراغ قرمز متوسل میشویم و حاضر نیستیم که حرکت ما بر اساس اِسناد سرشتی تفسیر شود.[١] به تعبیر دیگر، در این جا درست بر ضد قاعده زرین اخلاقی که توصیه میکند آن چه آن بر خود میپسندیم، همان را برای دیگران بپسندیم، از منطق یک بام و دو هوا یاری میگیریم تا اگر خطای کسی کرد، وی را قانونشکن بدانیم، اما اگر همان خطا از ما سر زد، آن را زاده عوامل بیرونی به شمار آوریم.[٢]
در واقع، علت اصلی رواج خطای بنیادی اِسناد، کمبود اطلاعات مرتبط برای تصمیمگیری است. ما در حالی که خود را ناگزیر از تفسیر رفتار دیگران میدانیم، بیشتر اطلاعات کافی برای این کار را نداریم. از این رو، برای پر کردن این خلأ میکوشیم تا آن را با این سبک تبیینی بر طرف سازیم و با ارجاع رفتارها به شخصیت و منش افراد، کاستی دانستههای خود را جبران کنیم. این جا است که اهمیت تأکیدهایی که در احادیث مختلف بر ضرورت کاوش برای یافتن عذری مقبول، آشکار میگردد. بخش قابل توجهی از این احادیث ما را تشویق میکنند تا همواره در پی توجیهی پذیرفتنی برآییم. حتی در برخی از این سخنان ناتوانی ما بر یافتن وجهی مقبول دلیل بدخواهی ما معرفی شده است.
روانشناسان برای مقابله با خطای بنیادی اِسناد و دیگر خطاهایی که در این عرصه رخ میدهد، شیوهای را تعلیم میدهند که پیشاِسناد[٣] نام دارد. طبق این تکنیک تفسیری، باید بکوشیم تا قبل از رخ دادن رفتار یا گفتاری که ممکن است آن را به صورت بدی تفسیر کنیم، برای آن علت یا علل موجه و ناخواستهای فراهم سازیم؛ برای مثال، پیشاپیش فرض کنیم که فلان شخص در سخنان تند خود قصد توهین به ما را ندارد و آن را به عللی غیر عمدی نسبت دهیم.[٤] تعبیر «التمس له عذراً» _ که در سخن امام علی٧ آمده و دقیقاً به معنای عذرتراشی است _ بهخوبی بازگوی روشن همان پیشاِسناد است که در منابع روانشناسی به آن پرداخته شده است.
٢. قیاس به نفس
در تعریف حمل بر صحت تأکید میشود بکوشیم تا «بهترین» تفسیر را از رفتار و گفتار دیگران به دست دهیم، اما این «بهترین» در نهایت، ناظر به فهم و معیارهای ماست. در این جا ناخواسته سر از قیاس به نفس در میآوریم؛ به این معنا که برای فهم رفتار دیگران، باید بکوشیم آن را با
[١].Fundamental attribution error.
[٢]. Social Psychology, p.١٣٥.See also: Psychology, John W.Santrock, McGraw-Hill, ٢٠٠٣, p.٦٤٨; psychology: the science of behavior, Neil R.Carlson, William Buskist, Boston, Allyn & Bacon, ١٩٩٧, p ٤٨٨.
. [٥٩] برای توضیح بیشتر درباره این قاعده، ر.ک: «قاعده زرین در حدیث و اخلاق»، سید حسن اسلامی، علوم حدیث، شماره ٤٥-٤٦، پاییز و زمستان ١٣٨٦.
[٣]. Preattribution.