اشکال این سبب، آن است که آیات پیش‌تر نازل شده دلالت بیشتری از این آیه بر تحریم دارند. در نتیجه، عدم ترک شراب تا پیش از این آیه، در اثر عدم فهم برخی از آیات سابق است. آخرین مرحله از تحریم در سیر فرضی تفسیر بیضاوی و کشاف آن که: «سعد بن أبی وقّاص در حال مستی شعری در هجو انصار سرود و در نتیجه، یکی از انصار او را مجروح کرد و او شکایت به نزد رسول الله٦ برد و عمر گفت: خدایا، بیانی کافی در باره خمر فرو فرست و این آیه نازل شد: «إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِی الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ وَیَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللهِ وَعَنِ الصَّلَوةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ».[١] پس عمر گفت: «انتهینا یا ربّ». این بیان نیز محل تأمل است و این که صحابه تحریم را از آیات پیشین درک نکرده باشند، بعید می‌نماید.[٢]

کارکردهای روایات سبب نزول

مقدس اردبیلی از آن رو که فقیهی اصولی است، در نقد روایات و اخبار سبب نزول و فهم و برداشت از آنها با دستی باز وارد عمل می‌شود و از آن جهت که خبر واحد را می‌پذیرد، کمیت بهره‌گیری از این اخبار نزد او جایگاهی دارد که با جایگاه آن نزد اصولیانی همچون شهید ثانی _ که به خبر واحد عمل نمی‌کنند _ متفاوت است. روایات سبب نزول با حجم قابل توجهی که در آثار محقق دارند، کاربرد و کارکردهای متنوعی را نیز نزد او به خود اختصاص داده‌اند‌:

١. تأیید برداشت‌های‌ فقهی

محقق اردبیلی در فرآیند استنباط، گاه به موافقت نکته‌ای ‌فقهی با سبب نزول آیه اشاره می‌کند و گاه در هنگام طرح احتمالات مختلف به موافقت یک یا چند احتمال با سبب اشاره می‌کند. البته پیداست که این اشاره لزوماًً به معنای پذیرش آن احتمال یا سبب نزول از سوی او نیست، بلکه برای دریافت نظر نهایی او باید در فرآیند فهمی که از ابتدای باب فقهی مورد نظر پی می‌گیرد، با او همراه شد. اما در این مجال به مواردی از تأیید برخی احتمالات باسبب نزول نگاهی گذرا می‌افکنیم:

١-١. محقق در باره آیه ‌«وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لاَ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ»،[٣]
دو شأن نزول را مطرح کرده است: الف) مقصود قتال با اهل مکّه است؛ چرا که گفته‌اند
‌در باره صلح حدیبیه نازل شده است. ب) تمام کفار مورد نظرند. او سپس مورد نخست را موافق با

[١]. سوره ‌نور، آیه‌٢٢.

[٢]. ‌زبدة البیان، ص‌٣٨٩- ٣٩١‌.

[٣]. سوره ‌اسراء، آیه‌٢٩‌.