اخبار نیست، او شأن نزولی که آیه ‌« َفَمَن یَهْدِی إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن یُتَّبَعَ أَمْ مَن لاَ یَهِدِّی إِلَّا أَن یُهْدَى‌»[١] را در باره منع کفار از پرستش بت‌ها می‌داند، در صورت صحت، غیر مخصص می‌داند و می‌گوید که ظاهر عبارت «أن یُهدی» نشانگر آن است که آیه در باره غیر بت‌هاست؛ زیرا بت هدایت‌پذیر نیست. او با این نقد، عموم آیه را تثبیت کرده و در پرتو آن، نکات فقهی و اصولی چندی از آیه دریافت می‌دارد.[٢]

٤. در بارۀ آیه ‌«یَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ قُلْ فِیهَما إِثْمٌ كَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَفْعِهِمَا وَیَسْأَلُونَكَ مَاذَا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَكُمُ الآیَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ»[٣] می‌گوید:

شکی نیست که این آیه به صورت مؤکد و معلل بر تحریم خمر دلالت دارد؛ چرا که فرمود: «فِیهِما إِثْمٌ» و آن را با کبیر مؤکد نمود ... و قول مشهور بین اصحاب ما این است که خمر نه تنها در اسلام، بلکه در دیگر ادیان نیز حلال نبوده است، در حالی که سبب نزول بیانگر آن است‌ که شراب (نه تنها در دیگر ادیان که) در اسلام نیز حلال بوده است. در الكشاف و انوار التنزیل آمده است: «آن هنگام که آیه ‌« وَمِن ثَمَرَاتِ النَّخِیلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذلِكَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»[٤] نازل شد، مسلمانان شراب می‌نوشیدند و بر آنان حلال بود». محقق اردبیلی می‌نویسد:

اما این معنا ظاهر نیست، بلکه گفته شده است که معنای«سکراً» رزق حسن است و آنچه عقل را زایل نماید، زیبا نیست. بیضاوی و زمخشری در بیان اولین مرتبه تحریم، به نزول آیه ٢١٩ بقره اشاره می‌کنند: «عمر و معاذ و برخی از صحابه گفتند: ای رسول خدا، حکم خمر را برای ما روشن نما که نابود کنندۀ عقل و مال است». پس این آیه نازل شد: « فِیهَما إِثْمٌ كَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ». بعد از آن، گروهی نوشیدند و برخی آن را ترک گفتند».

وی سپس می‌نویسد:

اما این نیز روشن کننده معنا نیست؛ زیرا حلال شمردن امری را به خداوند نسبت داده است که عمر و برخی دیگر از صحابه به فساد آن آگاه بوده و خواهان تحریم آن‌اند. مرحله بعدی در نظر زمخشری و بیضاوی جریان شراب نوشیدن عبد الرحمن بن عوف
و برخی دیگر است که بعد از آن به نماز ایستادند و ... در پی همین ماجرا بود که این
آیه نازل شد: «لاَ تَقْرَبُوا الصَّلَوةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى»[٥] پس از نزول این آیه شراب بسیار کم نوشیده می‌شد.

[١]. سوره ‌احزاب، آیه‌٣٣‌.

[٢]. ‌مجمع الفائدة، ج‌٢، ص‌٢٧٧‌.

[٣]. ‌همان، ج٩، ص‌٢٠١‌.

[٤]. ‌سوره نساء، آیه‌٣.

[٥]. ‌زبده البیان، ص‌٥٠٧-٥٠٨.‌