علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١١٨ - بررسی رویكرد مقدس اردبیلی به اخبار و روایات سبب نزول
این نقل بدون نقد، با ملاکهای سه گانه مقدس اردبیلی در باره چگونگی انحصار حکم در مورد نزول متضاد به نظر نمیرسد، چرا که طبق بیان تفاسیر در سبب نزول این سوره، فضّه خادمه هم در این عمل سهیم بود. لذا محقق اردبیلی مضمون آیه را جزء آن بخش از مختصات ائمه : که برای شاگردان ایشان قابل دستیابی نباشد، ندانسته است.
کیفیت نقل روایات سبب نزول
١. نقل سند
روایات شأن نزول در آثار محقق، گاهی با ذکر منبع و گاه بدون ذکر آن، بدون سند نقل میشوند؛ با مطلعی چون: قیل، روی و نُقل. در موارد محدودی به صحابی ناقل روایت اشاره رفته است؛ البته همچنان بدون آن که به سلسله سند اشاره شود. نقل سند در روایات معصومان : نیز چندان دیگر گونه نیست. محقق در این موارد به ذکر مأخذ روایت، نام آخرین راوی و ذکر نام معصوم٧ اکتفا میکند. گاهی نیز نوع روایت (صحیح/ غیر صحیح) را ذکرمی کند. روشن است که این گونه مغفول گذاردن سند از شفافیت علمی فضای بحث میکاهد و به نوبه خود نقطه ضعفی محسوب میگردد.
٢. نقل متن
مقدس اردبیلی در بیشتر موارد به گونهای کوتاه و کلیِ به ماجرای سبب نزول اشاره میکند. البته نقل تفصیلی را هم میتوان در تعامل او با متن روایات ملاحظه کرد؛ این آنجاست که وی قصد بهرهگیری از جزئیات روایات داشته باشد.
او گاهی روایات متعددی در سبب نزول یک یا چند آیه میآورد. در این موارد، آنجا که انتظار او از این اخبار تنها روشن کردن فضای کلی آیههاست، به نقد روایات اهتمام خاصی ندارد، اما اگر بخواهد متن روایت را در برداشت فقهی به کار گیرد، به اظهار نظر، ارزیابی و احیاناً نقد روایت میپردازد. گاهی نیز یک روایت را با مطلع «المشهور» یا «الخبر الصحیح» و دیگری را با «قیل»یا «روی» آغاز میکند. این روش، موضع او را در تعامل با این روایات چندگانه آشکار میسازد.
نقد روایات سبب نزول
از آن رو که محقق اردبیلی در آثارش به ذکر سند روایات سبب نزول نمیپردازد، نقد سندی
را در کلام او مشاهده نمیکنیم. وی گاهی در صورت نقل اسباب متعدد نیز اصراری در تعیین
یکی به عنوان سبب اصلی ندارد؛ چنان که در باره آیه «وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِی الْیَتَامَى فَانْكِحُوا
مَا طَابَ لَكُم مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَیْمَانُكُمْ ذلِكَ أَدْنَى أَلَّا