ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٧٤ - مقصود

اعراب:

يومئذ: ظرف متعلق به «يتبعون».

(لا عِوَجَ لَهُ‌): جمله حاليه.

قرآنا: حال.

عربيا: صفت آن. در حقيقت حال همين كلمه است.

كذلك: كاف در محل نصب و صفت مصدر محذوف.

مقصود:

اكنون خداوند به وصف قيامت پرداخته، مى‌فرمايد:

(يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ‌): در روز قيامت، مردم صداى دعوت كننده خدا را كه در صور ميدمد- يعنى اسرافيل- تبعيت مى‌كنند.

(لا عِوَجَ لَهُ‌): اين دعوت كننده از هيچكس صرف نظر نميكند و همه را- بدون استثناء- محشور ميكند. يا اينكه هيچكس از دعوت او سرپيچى نميكند. بلكه همگان با شتاب، از پى او مى‌روند و توجهى براست و چپ نميكنند.

(وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً): بر اثر عظمت خداوند، همه صداها در سينه‌ها حبس شده‌اند و جز صداى پاها در موقع حركت، صدايى بگوش نمى‌رسد، آنهم صدايى آهسته و بسيار ملايم.

برخى گويند: آن افراد خشنى كه در اين دنيا لحن‌هاى تند و آمرانه داشتند، در آنجا خاموش شده‌اند و دم برنمى‌آورند. فقط صداى پاهاى آنها شنيده مى‌شود و بس!( يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلًا): در آن روز تنها كسانى حق دارند از ديگران شفاعت كنند كه خداوند به آنها اذن داده و سخن ايشان را پسنديده است. يعنى انبيا و اوليا و صالحين و صديقين و شهداء.

سپس مى‌فرمايد:

(يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ‌): خداوند به گفتار و كردار افرادى كه محشور شده‌اند چه پيش از خلقتشان و چه بعد از خلقتشان آگاه است و هيچ چيز از نظرش‌