از سوى ديگر، پس از آشكار شدن بنيادهاى سست افكار تحميلى استعمارگران و تجربه هاى اجتماعى آنان، امت اسلام به نوعى خود آگاهى و انديشه در رسالت‌حقيقى خود، روى آورد و طبعاً، اثر آن بر حركت اجتهاد نيز منعكس گرديد و پس از تجربه تلخ دوران استعمار، بر اين موضوع تأكيد كرد كه: اسلام، مجموعه‌اى تفكيك ناپذير است و جدا سازى حوزه فردى از اجتماعى و حتى نگهدارى آن با فروگذارى ديگرى ممكن نيست.

اين عوامل، زمينه ساز تبديل حركت اجتهاد شيعه، به مبارزه‌اى در راه حمايت از اسلام و تحكيم پايه هاى آن ، و نيرويى خواستار اجراى اسلام در همه عرصه‌هاى زندگى گرديد. با اين همه، طبيعى بود كه دامنه اهداف گسترش بيابد و عرصه‌هاى فردى و اجتماعى لحاظ گردند. اين چيزى است كه در حركت اجتهاد معاصر، در عالم شيعه و كوششهايى كه از اين رهگذر در تبيين نظام حكومت، اقتصاد و ساير مباحث اجتماعى در اسلام مى‌شود، به روشنى مى‌توان ديد.

البته، هر قدر كه رسالت راستين اسلام در زندگى وجهه همت قرار بگيرد و حركت اجتهاد شيعه با چنين رسالتى هماهنگ گردد، همپاى آن، شاهد تحول و گستردگى اهداف اجتهاد، در جهت تطبيق هر چه بيشتر ديدگاهها با عرصه‌هاى اجتماعى خواهيم بود، و اين آهنگ، به دنبال رشد تحرك اجتماعى در حمايت از اسلام، همچنان پوياست . در بررسى روند آينده اجتهاد و آثار ناشى از تحول در اهداف آن، بايد به دورانهاى پيش از اين تحول باز گرديم و نتايج محدوديتهاى سابق را در هدف و تأثير آن را بر جهت گيريهاى حركت اجتهاد، بررسى كنيم، و از اين رهگذر روند فرداى آن را در پرتو گسترش و تماميت اهداف دريابيم.