بنابراين مى‌توان گفت: «اخلاق مجموعه صفات روحى و باطنى انسان است» و به گفته بعضى از دانشمندان، گاه به بعضى از اعمال و رفتارى كه از خلقيات درونى انسان ناشى مى‌شود، نيز اخلاق گفته مى‌شود (اوّلى اخلاق صفاتى است و دومى اخلاق رفتارى).

«اخلاق» را از طريق آثارش نيز مى‌توان تعريف كرد، و آن اين كه «گاه فعلى كه از انسان سر مى‌زند، شكل مستمرّى ندارد؛ ولى هنگامى كه كارى بطور مستمر از كسى سر مى‌زند (مانند امساك در بذل و بخشش و كمك به ديگران) دليل به اين است كه يك ريشه درونى و باطنى در اعماق جان و روح او دارد، آن ريشه را خلق و اخلاق مى‌نامند.

اينجاست كه‌ «ابن مِسكَوَيه» در كتاب‌

«تَهْذيبُ الْاخْلاقِ وَتَطْهيرُ الْاعْراقِ»

، مى‌گويد:

«خُلق همان حالت نفسانى است كه انسان را به انجام كارهايى دعوت مى‌كند بى آن كه نياز به تفكّر و انديشه داشته باشد.» [١]

همين معنى را مرحوم‌ فيض كاشانى‌ در كتاب‌ «حقايق» آورده است، آنجا كه مى‌گويد:

«بدان كه خوى عبارت است از هيئتى استوار با نفس كه افعال به آسانى و بدون نياز به فكر و انديشه از آن صادر مى‌شود.» [٢]

و به همين دليل اخلاق را به دو بخش تقسيم مى‌كنند: «ملكاتى كه سرچشمه پديد آمدن كارهاى نيكو است و اخلاق خوب و ملكات فضيله ناميده مى‌شود، و آنها كه منشا اعمال بد است و به آن اخلاق بد و ملكات رذيله مى‌گويند.

و نيز از همين جا مى‌توان علم اخلاق را چنين تعريف كرد: «اخلاق علمى است كه از ملكات و صفات خوب و بد و ريشه‌ها و آثار آن سخن مى‌گويد» و به تعبير ديگر، «سرچشمه‌هاى اكتساب اين صفات نيك و راه مبارزه با صفات بد و آثار هر يك را در فرد و جامعه مورد بررسى قرار مى‌دهد».

البتّه همانطور كه گفته شد، گاه به آثار عملى و افعال ناشى از اين صفات نيز واژه «اخلاق» اطلاق مى‌شود؛ مثلًا، اگر كسى پيوسته آثار خشم و عصبانيّت نشان مى‌دهد به او مى‌گويند: اين اخلاق بدى است، و بعكس هنگامى كه بذل و بخشش مى‌كند مى‌گويند:

[١]. تهذيب الاخلاق، صفحه ٥١

[٢]. حقائق، صفحه ٥٤