اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣٣ - موانع خودشناسى

اعتراف كنند ولى اين گريز از واقعيّت بسيار گران تمام مى‌شود و انسان بايد بهاى سنگينى را در برابر آن بپردازد!

به هر حال، مانع اصلى خود شناسى حجاب و پرده حبّ ذات و خود خواهى و خود برتر بينى است، و تا اين پرده‌ها كنار نرود خودشناسى ممكن نيست؛ و تا انسان خود شناسى نكند و به نقاط ضعف خويش آگاه نگردد، راه تهذيب اخلاق به روى او بسته خواهد بود.

هشدارهايى كه در اين زمينه از سوى پيشوايان بزرگ اسلام داده شده گواه زنده اين مدّعاست.

در خبرى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم:

«اذا ارادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً فَقَّهَهُ فِى‌الدِّينِ وَ زَهَّدَهُ فِى الدُّنيا وَ بَصَّرَهُ عُيُوبَهُ؛

هنگامى كه خدا اراده نيكى درباره بنده‌اى كند او را در امور دين آگاه و در امور دنيا زاهد و نسبت به عيوبش آگاه مى‌سازد!» [١]

حضرت على عليه السلام در گفتار كوتاه و پر معنى ديگرى مى‌فرمايد:

«جَهْلُ الْمَرْءِ بِعُيُوبِهِ مِنْ اكْبَرِ ذُنُوبِهِ؛

ناآگاهى انسان نسبت به عيوبش از بزرگترين گناهان اوست.» [٢]

اكنون اين سؤال پيش مى‌آيد كه چگونه انسان مى‌تواند حجاب خود خواهى را بدَرَد و به عيوب خويش آشنا شود؟

مرحوم فيض كاشانى در اين زمينه بحث مفيد و راهگشايى دارد؛ مى‌گويد، براى پى بردن به عيوب خويش چهار راه است:

نخست اين كه: به سراغ استادى برود كه آگاه از عيوب نفس است و بر خفايا و آفات اخلاقى آگاهى دارد، او را حاكم بر نفس خويش سازد و از ارشادات او بهره گيرد، و اين در زمان ما كم است!

دوم اين كه: دوست راستگوى آگاه با ايمانى جستجو كند و او را مراقب خويش سازد تا احوال و افعال او را مورد بررسى دقيق قرار دهد؛ هرگاه اخلاق و افعال ناپسند و عيوب پنهان و آشكارى از او ببيند به او اطّلاع دهد، همان گونه كه بعضى از بزرگان دين‌

[١]. نهج الفصاحه، صفحه ٢٦- شبيه همين معنى از امام صادق عليه السلام در اصول كافى، جلد ٢، صفحه ١٣٠ آمده است‌

[٢]. بحارالانوار، جلد ٧٤، صفحه ٤١٩